Војната на Блискиот Исток прераснува од регионален конфликт во глобален економски шок со далекусежни последици. Според проценките на ММФ, актуелната криза веќе ги менува очекувањата за светската економија, зголемувајќи ги инфлаторните притисоци и намалувајќи ги изгледите за раст.
Извршната директорка на ММФ, Кристалина Георгиева, предупреди дека станува збор за едно од најголемите нарушувања во глобалното снабдување со енергија во модерната историја. Особено загрижува блокадата на Ормутскиот теснец, низ кој инаку минува околу една петтина од светската нафта и гас.
„Војната предизвика најголемо нарушување во глобалното снабдување со енергија во поновата историја. Дури и во сценарио на брзо смирување на конфликтот, ќе бидеме принудени да ги намалиме проекциите за раст и да ги зголемиме очекувањата за инфлација“, изјави Георгиева.
Енергетскиот сектор се покажа како главен преносен механизам на кризата. Се проценува дека глобалното снабдување со нафта е намалено за дури 13 отсто, што се прелева врз цените на горивата, логистиката и пошироките индустриски синџири.
Влијанието не е ограничено само на нафтата и гасот. Нарушувања се чувствуваат и во снабдувањето со хелиум и ѓубрива, што дополнително ги зголемува ризиците за индустријата и земјоделството. Оштетувањата на инфраструктурата дополнително го продлабочуваат проблемот – Меѓународната агенција за енергија наведува дека десетици енергетски постројки претрпеле штета, од кои значителен дел се сериозно оштетени.
Дури и земјите извознички на енергија не се имуни. Катар, на пример, се соочува со долготрајно закрепнување на производствените капацитети, што дополнително ја дестабилизира глобалната понуда.
Пред избувнувањето на конфликтот, ММФ очекуваше благо опоравување на глобалната економија, со раст од околу 3,3% во 2026 и 3,2% во 2027 година. Сепак, новите геополитички услови значително ја менуваат таа слика.
„Сите патишта сега водат кон повисоки цени и побавен раст. Се наоѓаме во свет на зголемена неизвесност“, нагласи Георгиева, истакнувајќи дека геополитичките ризици се надоврзуваат на веќе постојните предизвици како климатските промени, технолошките трансформации и демографските трендови.
Ваквата комбинација на фактори создава комплексна средина во која монетарните и фискалните политики имаат ограничен маневарски простор.
Кризата особено силно ги погодува земјите што зависат од увоз на енергија. Станува збор главно за економии со ограничени фискални капацитети, кои немаат простор за ублажување на ударот врз населението.
„Најмногу ќе страдаат сиромашните и ранливите држави без сопствени енергетски ресурси“, предупредува Георгиева, додавајќи дека ваквата состојба го зголемува ризикот од општествени немири.
Во исто време, дури 85% од членките на ММФ спаѓаат во категоријата увозници на енергија, што значи дека поголемиот дел од светот е директно изложен на овој шок.
Фондот разгледува проширување на кредитните линии за да им помогне на најпогодените држави, но истакнува дека широките енергетски субвенции не се одржливо решение, бидејќи можат дополнително да ја поттикнат инфлацијата.
Иако во моментов нема глобална прехранбена криза, ризиците растат. Нарушувањата во снабдувањето со ѓубрива би можеле да ја намалат земјоделската продукција и да доведат до раст на цените на храната.
Од хуманитарната организација „Светска програма за храна“ веќе предупредуваат дека милиони луѓе би можеле да бидат изложени на акутен глад доколку конфликтот продолжи. Со тоа, енергетската криза би се трансформирала во поширока хуманитарна и економска закана.
Претстојните пролетни состаноци на ММФ и Светска банка во Вашингтон ќе бидат во знакот на овој конфликт, а новите проекции дополнително ќе ги разјаснат размерите на штетата. Глобалната економија влегува во фаза на зголемена нестабилност, каде што шоковите не можат да се избегнат, туку само да се ублажат.
Како што заклучи Георгиева: „Дури и ако се опоравиме од овој шок, мора да останеме подготвени за следниот.“