Новиот сигнал што доаѓа од Брисел ја менува логиката на проширувањето на Европската Унија на начин што пред неколку години ќе звучеше незамисливо.
Додека шесте земји од Западен Балкан со години чекорат низ формалниот, бавен и често политички блокиран процес на отворање и затворање поглавја, во европските институции се разгледува модел според кој Украина би можела да биде интегрирана, барем делумно, пред да ги исполни сите класични критериуми.
Овој пристап, неформално нарекуван „обратно членство“, претставува обид да се смени редоследот: прво политичко и институционално приближување, а потоа целосно усогласување со европското законодавство и стандарди.
Наместо реформите да бидат услов за влез, тие би продолжиле и по формалното приклучување кон одредени европски структури.
Таквата идеја ја отвора суштинската дилема: дали Европската Унија се откажува од принципот „заслуги пред членство“ во корист на геополитичката нужност?
Преку ред во услови на војна
Украина денес не е обична кандидатка. Таа е земја во воен конфликт, со разрушена инфраструктура и со економија која функционира во вонредни околности.
За дел од европските престолнини, институционалното врзување на Киев за Унијата е безбедносен потег, односно начин да се испрати јасна порака дека украинската траекторија е европска и неповратна.
Во таа рамка, проширувањето станува инструмент на стратегија, а не само на техничка усогласеност.
Наместо класичен пристап по поглавја и строги фази, се размислува за модел со ограничени права и обврски: пристап до одредени фондови, учество во специфични политики, можеби делумно институционално присуство – без полноправен статус, но со јасна политичка симболика.
Но токму тука се отвора прашањето за редот и за правичноста.
Фото: Tirana Observatory
Балканот во чекалница
Македонија, Србија, Црна Гора, Албанија, Босна и Херцеговина и Косово со години се дел од европската агенда.
Дел од нив формално преговараат повеќе од една деценија. Други сè уште се на почетокот, иако статусот на кандидат го добиле одамна.
За овие земји, европската интеграција беше претставена како процес базиран на јасни правила: исполнување на Копенхашките критериуми, владеење на правото, институционална стабилност, усогласување со законодавството на ЕУ.
Секој чекор се мери, секој напредок се оценува, секое назадување се санкционира.
Доколку Украина добие институционален статус пред нив, макар и во ограничена форма, тоа би се перцепирало како прескокнување на редот.
Особено во држави каде што процесот беше дополнително условуван со билатерални спорови и со политички компромиси, ваквиот потег би можел да ја засили фрустрацијата и сомнежот во кредибилноста на Унијата.
Европската перспектива на Западниот Балкан со години се опишува како „реална и достижна“.
Но ако правилата се менуваат во текот на играта, се поставува прашањето дали мерит-системот останува главниот критериум.
Правна и институционална енигма
Покрај политичката димензија, постои и правна. Договорите на Европската Унија не познаваат категорија „получленство“.
Постојат различни форми на асоцијација, пристап до пазарот, учество во програми, но институционално членство, дури и ограничено, бара сложени процедури и согласност од сите 27 членки.
Во актуелниот политички амбиент, каде што дел од државите-членки се резервирани кон брзо проширување, постигнувањето консензус не е гарантирано.
Дополнително, Унијата веќе се соочува со тешкотии во носењето одлуки, особено кога станува збор за надворешна политика и буџет.
Интеграцијата на земја во воена состојба, со големи финансиски потреби и структурни предизвици, би имала директни последици врз европските фондови, распределбата на средства и механизмите на одлучување.
Прашањето не е само политичко, туку и функционално: колку е Унијата подготвена да апсорбира нова членка или полу-членка во вакви услови?
Геополитика наспроти реформска логика
Суштината на дебатата се сведува на судир меѓу две логики. Првата е класичната европска формула: реформи, усогласување, па членство.
Втората е геополитичката: стабилизација и врзување, па постепено усогласување.
Доколку „обратното членство“ стане официјална политика, тоа би значело дека проширувањето веќе не е само технички процес, туку дел од поширока стратегија за редефинирање на европската безбедност.
Во таков модел, приоритетот не би бил кој е најподготвен, туку кој е најитен.
За Западен Балкан, ваквата трансформација носи двоен ризик. Од една страна, регионот би можел да остане во втор план во услови на фокусираност кон источниот фронт.
Од друга, може да се отвори простор за нов, фазен пристап што би важел за сите кандидати, доколку Унијата реши да ја операционализира идејата за постепена интеграција без исклучоци.
Фото: Фејсбук/Совет на Европската Унија
Испит за кредибилитетот на ЕУ
Прашањето не е само дали Украина ќе биде интегрирана побрзо од Балканот, туку што тоа ќе значи за довербата во европскиот проект.
Ако правилата се менуваат според историските околности, тогаш Унијата признава дека политиката има предност над процедурите.
Ако, пак, се задржи на строгата формула, ризикува да биде обвинета дека не реагира доволно брзо на безбедносните предизвици.
Проширувањето повторно станува централна тема во Европа, но во сосема поинакви услови од претходните бранови.
Дали Брисел навистина ќе ја „протне“ Украина преку ред или станува збор за тактичко позиционирање во сложени геополитички околности, ќе зависи од политичката волја на земјите-членки.
Но, едно е јасно: самата појава на идејата за „обратно членство“ покажува дека Европската Унија е подготвена да ги преиспитува сопствените правила.
А тоа, за земјите што со години чекаат во европската чекалница, е сигнал што не може да се игнорира.
Б.Т.