Најновата ескалација на конфликтот на Блискиот Исток повторно го отвори прашањето за безбедноста на глобалното снабдување со енергенси – но овојпат со побрзо и поинтензивно прелевање на последиците врз пазарите. Она што до вчера беше регионален безбедносен ризик, сè повеќе се претвора во глобален економски шок.
Извршниот директор на „Шел“, Ваел Саван, предупредува дека нарушувањата веќе ги зафатиле азиските пазари, каде се бележат конкретни мерки за намалување на потрошувачката на енергенси, и дека истиот модел многу брзо може да се преслика и во Европа.
„Последиците се шират како бранови“, изјави Саван. „Гледаме дека Јужна Азија прва го носи товарот, кој потоа се префрла кон Југоисточна и Североисточна Азија, а со влегувањето во април сè повеќе и кон Европа.“
Затворањето на Ормускиот теснец претставува клучен шок за глобалниот пазар на енергенси. Станува збор за стратешка точка низ која поминува приближно една петтина од светската трговија со нафта и течен природен гас.
Ваквото нарушување не значи само краткорочен логистички проблем, туку и длабока дестабилизација на пазарните очекувања. Премијата за ризик вградена во цените на енергенсите рапидно расте, а трговците и државите почнуваат да се однесуваат дефанзивно – акумулираат резерви и обезбедуваат алтернативни правци за снабдување.
Истовремено, воено-политичките активности дополнително ја зголемуваат неизвесноста. Западните сили работат на повторно отворање на поморските рути, додека паралелните дипломатски и воени притисоци дополнително ја комплицираат ситуацијата.
Пазарите веќе реагираа со силен раст на цените, што е најбрзиот показател за премин од фаза на ризик во фаза на криза. За само неколку недели, цените на нафтата пораснаа за околу 40%, додека гасот поскапе и до 60%.
Ваквата динамика има двоен ефект: од една страна ги зголемува трошоците за индустријата и домаќинствата, а од друга страна поттикнува глобална прераспределба на енергенсите кон пазарите што се подготвени да платат повеќе.
„Голем дел од американските испораки сега се пренасочуваат кон Азија, бидејќи таму се подготвени да платат повеќе“, објасни Ешли Келти, аналитичар во компанијата „Панмјур Либерум“.
За разлика од Азија, која веќе спроведува мерки за намалување на потрошувачката – вклучувајќи скратување на работната недела и ограничувања во користењето енергија – Европа сè уште е на почетокот на потенцијалниот одговор.
Тоа значи дека европските влади наскоро би можеле да бидат принудени да активираат кризни механизми слични на оние од 2022 година: рационализација на потрошувачката, административни мерки и поинтензивно управување со енергетските резерви.
„Затоа настојуваме да соработуваме со владите и да ги предупредиме за механизмите што можеби ќе треба да ги активираат – вклучувајќи мерки за намалување на побарувачката, одлуки за складирање, набавка на резерви и слично“, додаде Саван.
Иако физичкиот недостиг на енергенси сè уште се смета за екстремно сценарио, учесниците на пазарот сè повеќе предупредуваат дека продолжената криза може да ја промени таа проценка.
„Во моментов, луѓето се помалку загрижени за физичката сигурност на снабдувањето, а повеќе за цените. Да потсетиме, дури и на врвот на минатата енергетска криза, кога Европа изгуби огромни количини гас, сепак успеавме да обезбедиме снабдување“, изјави извор од британската енергетска индустрија.
Сепак, клучниот ризик лежи во нивото на цените, а не само во достапноста:
„Јасно е дека постои точка, можеби во јуни или јули, кога цените ќе пораснат до ниво што ќе се постави прашањето дали Европа е подготвена толку да плати. Во тој момент цените би можеле да станат толку високи што домаќинствата и компаниите самостојно ќе почнат да воведуваат рационализација.“
Растот на цените на енергенсите традиционално има силен инфлаторен ефект, но во овој случај постои дополнителен слој на ризик – потенцијално истовремено забавување на економскиот раст.
Финансискиот сектор веќе сигнализира вакво сценарио. Продолжениот ценовен шок би можел да ги натера централните банки да применат порестриктивна монетарна политика, со што дополнително би се притиснале побарувачката и инвестициите.
Во таква средина, Европа би можела да се соочи со класичен „стагфлациски“ притисок – комбинација од висока инфлација и слаб економски раст.