Ветрот на промените неочекувано дувна и во Леванте. По договорот за нуклеарната програма на Иран многу луѓе во регионот и надвор од него очекуваа верските тензии и конфликти да ја зајакнат и продлабочат битката меѓу Иран и Саудиска Арабија преку марионета во регионот. Во САД дури некои цврсти поддржувачи на нуклеарната зделка истакнаа дека Вашингтон треба да возвратат агресивно на моќта што Техеран што неизбежно ќе направи да го прошири регионалното влијание за сметка на традиционалните сојузници на САД, пишуваат Хенри Барки и Дејвид Гордон за Ројтерс.
Но она што го гледаме на терен, изгледа доста различно. Се поверојатно е во регионот да видиме нови геополитички распореди. Саудиска Арабија и Иран се доживуваат сé поголем заеднички страв од заканата што претставува за нив групата “Исламска држава”. Режимот на претседателот Башар ал Асад во Сирија слабее. Турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган го смени својот политички курс кон соработка со САД во Сирија.
И Вашингтон и Москва имаат се поголем интерес да го притиснат Саудиска-иранската непријателство во безконфликтна зона, а и да формираат широка коалиција против “Исламска држава”. Сето ова создава променлива политичка ситуација.
Додека дипломатските потези регрутираат на брзина, САД и нивните сојузници се подготвуваат да удрат цврсто врз “Исламска држава” во Ирак и Сирија. Отворањето на турските воздухопловни бази за човечки и беспилотни авиони на коалицијата ќе овозможи теренот да биде подготвен за голема копнена офанзива на локалните сојузници за освојување на Мосул. Третиот по големина град во Ирак е под контрола на “Исламска држава” повеќе од една година.
Во почетна фаза на развој е прашањето со политичката иднина на Сирија и дали може да биде најдено компромисно решение за запирање на граѓанската војна таму.
Првиот знак дека дипломатската офанзива работи, беше додворувачкиот начин на кој претседателот Барак Обама ја поздрави улогата на Русија во завршната фаза на преговорите со Иран во интервју во “Њујорк тајмс”, Томас Фридман. Русија одговори реципрочно, и го намали злиот антиамериканизам кој е доминантен во изјавите на Кремљ за светските настани по анексијата на Крим и наметнувањето на западни санкции минатата година.
Потоа државниот секретар на САД Џон Кери и рускиот министер за надворешни работи Сергеј Лавров беа во Доха, за да се сретнат со лидерите на земјите од Персискиот Залив. Двајцата беа на заедничка средба со саудискиот колега. Тоа беше проследено со посета на Ријад на шефот на разузнавањето на Асад и испраќање на сирискиот министер за надворешни работи во Оман – единствената држава од Заливот, која не ги поддржува активно антивладините бунтовници во Сирија.
Од клучно значење за новата дипломатија е необичната дипломатска активност помеѓу високи руски и саудиски претставници, која се однесува како виор во последниве месеци. По смртта на саудискиот крал Абдула во јануари Русите ја испитуваат почвата дали Саудиска Арабија би можела да покаже флексибилност во однос на Сирија. Во очекување на нуклеарниот договор со Иран и разочарани од САД, новиот Саудиска водач понечна да тестира дали Москва е подготвена и способна да ја омекне регионалната политика на Иран.
Саудијците се особено концентрирани на Јемен, кој е од огромно значење за нивната безбедност. Настроените против Саудиска Арабија – бунтовниците хуси ја презедоа контролата над оваа држава, а Ријад мисли дека Иран им врши директна поддршка.
Брзината со која Саудиска Арабија, за разлика од Израел, се откажа да го обжали активно иранскиот нуклеарен договор, зборува за важноста која ја придава на регионалната дипломатија.
Ако бидат потврдени очигледните успеси, кои во последно време се постигнати од воените сили на Саудиска Арабија , кои се борат да детронизација хусите, Саудијците може да се здобијат со доволно самоувереност да ги пренесат своите успеси од бојното поле на дипломатската сцена и со тоа да дадат конструктивен импулс на целиот регион .
Уште е рано да се каже каква улога Иран има намера да игра. Во нуклеарните преговори со шесте светски сили кои беа експлицитно исклучени од регионалните прашања, за да биде создадена максимално добра перспектива за успех на нуклеарниот фронт.
Но, некои западни лидери и особено Обама сигурно се надеваа успешното завршување на преговорите да отворат простор за поширока дипломатија. Обама исто така изрази мислење дека решавањето на долготрајниот конфликт во Сирија бара учество на Иран на масата за преговори, што е кривина за 180 степени од претходната позиција. Режимот во Сирија не би преживеал без помош на Иран во човечка сила и оружје. Односно се чини малку веројатно овие неодамнешните иницијативи да се случиле најмалку без согласност на Иран.
Ирак, кој исто така се помири политиката со Иран, неодамна го увери министер за одбрана на САД Аштон Картер дека сунитските милиции ќе одиграат значајна улога во претстојната офанзива по преземање на Анбар од “Исламска држава”, а шиитските милиции ќе имаат поголемо учество . САД и Саудиска Арабија бараа таков пристап од Багдад.
Не е сигурно дали екстремистичките елементи на Иран, особено во револуционерната гарда , ќе се согласат да прифатат политика на соработка и особено политика, која го загрозува режимот на Асад и најценетиот ирански сојузник, вооружената група “Хезболах”. Русите исто така нема лесно да ги одложата сојузништвото со Асад. Ова стана јасно од коментарот на Лавров дека силниот маж на Сирија е целосно прифатлив партнер во борбата со “Исламска држава”.
Иако неодамнешните дипломатски потези се далеку од решавање на сложените проблеми кои произлегуваат од сириската граѓанска војна и слабеењето на ирачката држава, важен тест ќе бидат брзината и размерот на постигнатите успеси во претстојната офанзива против “Исламска држава”. Слаба е веројатноста е воинствена група да биде искоренета целосно. Ако се пробие доволно брзо групата на големи делови од Ирак и Сирија, вагата ќе се сврти и “Исламска држава” ќе стане значително ослабен противник.
Таков пресврт на работите, колку и да е парадоксално, ќе го направи режимот на Асад во Сирија повеќе ранлив. Кога “Исламска држава” не им дише во врат, опозициските сили ќе бидат ослободени од товарот да водат војна на два фронта.
Најголемиот парадокс е дека иако се закануваат врз секој, вклучувајќи ги и Иранците и Русите, “Исламска држава” ќе успее да ги обедини сите, за да ги порази непријателите. Но и двете страни ценат дека понатамошниот притисок ќе биде се поголем да се откажат од режимот на Асад.
* Хенри Барки е директор на програмата “Близок Исток” во меѓународниот научен центар “Вудроу Вилсон”. Дејвид Гордон е поранешен директор за политичко планирање на државниот секретар Кондолиза Рајс и поранешен заменик-претседател на Националниот совет за разузнавање.