Каде оди глобализираниот свет на XXI век? Денес многу луѓе го поставуваат ова прашање со растечка загриженост. Меѓу нив сум и јас. Со мојот пријател, кој неодамна раздели со нас, Ханс-Дитрих Геншер, не еднаш сме го поставувале прашањето: Што тргна на лошо , не како што треба?
Нашата генерација – генерацијата на политичари, со заеднички напори на кои се успее да ставиме крај на Студената војна – ја заврши својата работа. Но зошто денешниот свет е немирен, неправеден и милитаризира. На крајот на краиштата, се чинеше дека прекинувањето на глобалната конфронтација и исклучителни можности на новите технологии, пред се информатичката, треба да му дадат на светот нов здив, да го направи животот буквално на секој човек подобар. Но реалноста се покажа друга. За тоа нема едноставно објаснување. Не еднаш сум велел дека политичарите не се покажаа на високо. Оние кои прогласија “победа на Западот во Студената војна”, кои се откажаа од изградба на нов , рамноправен систем на безбедност, носат голем дел од одговорноста за денешното состојба на светот.
Триумфализмот е лош советник во светските дела. Но работата не е само во тоа. Новиот глобализиран свет навистина сеуште не е разбран . Тој бара нови правила на однесување, различен морал. А на светските лидери видливо не им е до такви работи. Мислам дека во тоа е главната причина за денешната “глобална нестабилност”.
Кој заработува, кој губи во еден глобализиран свет?
Луѓето се загрижени од тензиите во меѓународните односи, но не помалку тие се загрижени за својата позиција, за изгледите пред нив. На крајот на краиштата тие нешта се меѓусебно поврзани. Дури и во најразвиените земји мнозинството – средната класа, која е основа на секое успешно развивање општество – изразува незадоволство од својот живот. Гласачите се почесто одржуваат политичари-популисти кои нудат навидум едноставни, а всушност опасни одлуки. Поради што кон глобализацијата се приспособија и го искористија никому неземањето предвид многу финансиски структури, па се надуја една по друга “сапунски меурчиња” кои и прават пари со милијарди буквално од воздух. Овие милијарди се наоѓаат на диспозиција на повеќе тесен круг на луѓе обвинети од даноци за се и сешто.. Во последните денови видовме нови примери за тоа – но тоа е само врв на ледениот брег.
И тука не станува збор само за тоа дека во глобализираниот свет самоуверено се чувствуваат структури на организираниот криминал, трговците со дрога и оружје, групите кои заработуваат од масовната миграција , компјутерските криминалци и, најважно, терористите. Криза на политиката, криза на лидерството На ниту еден од овие проблеми на светската политика досега не е пронајден ефективен одговор. Во исто време започна нов круг од трката во вооружување, која се продлабочува со еколошка криза, расте јазот меѓу богатите и сиромашните земји, меѓу богатите и сиромашните внатре во земјите. Токму овие проблеми треба да ги заземаат првите места во светскиот дневен ред. Но тие не се решаваат. Насекаде – ќорсокак. Се чини дека за нивно надминување има и можности и механизми – како одамна постоечки, пред се организациите од системот на ОН, така и нови, на пример создадената за борбата со новите предизвици “дваесеторка” .Кој ј денес ќе ги нарече нивните активности успешни?. Тие цело време доцнат, заостануваат. Постои криза на лидерството – на меѓународно и на национално ниво. Политичарите се обземени од “гасењето на пожари”, решавањето на тековните прашања на кризите и конфликтите на денешниот ден. Спор нема: тие треба да се решаваат. И во последните недели се забележуваат некој позитивен развој. Има дијалог за Сирија. Навистина, засега во него учествуваат повеќе надворешни страни, пред се САД и Русија. Но тоа придонесе за некое намалување на тензиите во односите меѓу Русија и Западот. Ако овој тренд се развие, тогаш таа треба да биде распространета и во други сфери на односите. Но тоа ќе биде долг и тежок процес. Премногу големи штети се нанесени на довербата.
Нема напредок за средување на кризата во Украина. Сегашните механизми за урегулирање работат лошо. Се создава впечаток дека тие се претвораат во рутина. Од овие механизми (Минск договори, Нормандската четворка) не треба да има откажување. Но тие дефинитивно треба да бидат дополнети и да се стимулира нивното функционирање. Тоа е можно да се направи преку дискусија во Советот за безбедност на ОН или преку било какви други механизми со учество на Русија и САД. Не бива украинската криза да биде оставена да гнои, да ја тресе Европа и светот. Европа нема да може да издржи уште еден “замрзнат конфликт”. Повторно се обраќам до претседателите Обама и Путин (за прв пат го направив во јануари 2014 година), со повик да се состанат и да разговараат за оваа тековна криза. Очекувам Дури и сегашниот акутна криза да биде решена, тоа ќе биде важна, но само прв чекор кон решавањето на каде повеќе сложената задача да научиме да живееме во глобализираниот свет.
Надвор глобалниот контекст причините и последиците од сегашните конфликти не можат да се разберат и да бидат изработени обновени агенда и средства за решение на проблемите кои неизбежно ќе се јавуваат во светот. Најважно во ажурираните програма за светската политика е соодветна одредување на приоритетите. Манифестот Расел-Ајнштајн, идеите на Улоф Палме за заедничката безбедност, говорот на Џон Кенеди за “свет за сите”, Женевското апликација на СССР и САД од 1985 година (потврдено од Рејкјавик и договорите за прекин на трката во нуклеарното вооружување) – сите тие беа “барања” за таква ажурирани програма во која на прво место би биле ставени всушност главните проблеми на човештвото.
Денес тие се: -продлабочуање на проблем со оружје за масовно уништување, трка во вооружување, милитаризација на светската политика; -проблемот со сиромаштијата и слабиот развој на огромен дел од човештвото; -проблемот со климатските промени, животната средина; -тероризмот.
Друг акутен проблеми се: масовната миграција, ксенофобијата и верската нетолеранција, проблемот на соживот на различни цивилизации. Вкупниот именител на сите овие проблеми е дека ниту еден од нив не може да се реши по воен пат, со сила. Небаре има аксиома – напорите да се здружуваат. Но засега преовладуваат поделбата и неумението за заедничка акција. Главната одговорност за оваа состојба носат владите и нивните лидери.
Во глобализираниот свет се појавија и други учесници во светските процеси – како организации на граѓанското општество, бизнисот, научната заедница, религиозните здруженија. Но улогата и одговорноста на државите, нивните лидери, меѓудржавните организации треба да остане клучна.
Политика и морал.
Правила на однесување е друг императив на денешниот глобализиран свет , и е потребата од обединување на политиката и моралот. Ова е голем и тежок проблем. Тој нема да биде решен со едно движење. Но ако не биде поставен овој проблем, не се работи упорност за неговата одлука, тогаш светот ќе биде осуден на сите нови конфликти и нерешливите контроверзии. Во глобализираниот свет особено опасни се “двојни стандарди”. Мора да биде исклучен секоја можност за поддршка од страна на земјите (поаѓање од своите “интереси”) на терористички, екстремистички групи, сите движења кои поддржуваат “вооружена борба” за соборување на легални влади со сила. Односите меѓу земјите во глобализираниот свет треба да бидат регулирани не само од нормите на меѓународното право, но и од одредени правила на однесување засновани на принципите на општочовечкиот морал. Овие “правила на однесување” треба да вклучуваат воздржаност, известување на интересите на сите страни, консултации и посредување при заострување на ситуацијата и опасност од криза. Уверен сум дека би било можно да се избегне и украинската, и сириската криза, ако директните учесници во нив и особено надворешните страни се раководеа од такви правила на однесување.
Мислам дека правилата на однесување, е своевиден етички кодекс, кои се потребни и за средствата за јавно информирање. Би рекол дека и тие не се без гревови. Често тие се подгревачи на страстите, ја загадуваат информациската средина. Наместо да помагаат во превенцијата и прекинувањето на конфликтите, тие фактички учествуваат во нивното разгорување. Главното што сакам да го кажам е дека проблемите на обновувањето на светскиот дневен ред, комбинирањето на моралот и политиката, правилата на однесување во глобалниот свет треба да бидат поставени во центарот на вниманието на владите и светското граѓанско општество. Улогата на Русија Уверен сум дека улогата на Русија за надминување на кризата на светската политика може и треба да биде важна и позитивна. Време е Западот да се откаже од обидите да ја користи. Тоа никогаш не е дава резултати. Уште повеќе нема да дадат резултати и “персоналните санкции. Од нив треба да се откажеме прво. Инаку нема да има дијалог, нема да има шанси за враќање на довербата. Никој не треба да смета дека тие се соочуваат со економски тешкотии, Русија ќе се помири со споредна улога во светот, но ако тоа би се случило , од него никој нема да добие и победи. Дури и нешто друго – сите можат само да загубат од нова Студена војна. Пред неколку дена, за време на “директна врска” на телевизија, Владимир Путин го истакна стремежот кон нормализирање на односите со Западот. Ќе успеат ли нашите партнери да се прилагоди на повеќе конструктивна феквенција? Засега тоа не е јасно, но ги повикувам на него. Сега моментот е многу одговорен. Емоциите и пропагандните ексцеси треба да бидат оставени настрана. Сериозни претензии можат да бидат покренати кон денешната генерација лидери на водечките држави. Но тоа, како и досега, има шанса да заземе достојно место во историјата. И би било голема грешка оваа шанса да не биде искористен.
………………………………………….. .
Михаил Горбачов е советски политичар, раководел СССР од 1985 до 1991 година со функцијата генерален секретар на ЦК на советската комунистичка партија и претседател на Президиумот на Врховниот совет на СССР.
Тој е првиот и последен претседател на СССР. Коментарот му е објавен во. “Российская газета”.