Ако нафтениот увоз на САД се намали, ќе се намали и интересот на Вашингтон кон стабилизирање на ситуацијата на Блискиот Исток, додека интересот на Кина и Индија ќе се зголеми.
Зошто цените на нафтата се намалуваат? Дали тоа е привремен феномен или процесот одразува структурна промена на светските нафтени пазари? Ако станува збор за структурна промена, тогаш ова ќе има значителни последици за светската економија, за геополитиката и за можноста да се справиме со климатските промени.
Со потрошувачките цени во САД, кои дејствуваат како дефлатор, реалните цени се намалени за над 50% меѓу јуни 2014 година и октомври 2015 година. Во последниот месец реалните цени на нафтата се со 17% под просекот за периодот од 1970 година, иако се доста над нивоата од почетокот на 70-тите години и меѓу 1986 година и првите години на 21 век.
Говорот на Спенсер Дејл, главниот економист на BP и поранешен главен економист на Bank of England, фрла светлина врз силите кои стојат зад цените на нафтата. Според Дејл луѓето имаат тенденција да веруваат дека нафтата е исцрпен ресурс чија цена со времето веројатно ќе се зголемува, дека кривите на понудата и побарувачката се стрмни (технички кажано – “нееластични”) дека нафтата тече првенствено кон западните земји, а Организацијата на земјите извознички на нафта (ОПЕК) сака да го стабилизира пазарот. Голем дел од овие традиционални верувања за нафтата се погрешни, тврди тој.
Вистинската опасност: нуклеарното оружје на Саудиска Арабија?
Меѓу факторите кои ги потресуваат овие претпоставки е револуцијата на шкрилци во САД. Од практично нула ниво во 2010 година приносот на нафта од шкрилци во САД се искачи на околу 4,5 милиони барели дневно. Нафтата од шкрилци носи профит по цена меѓу 50 и 60 долари за барел, наведува Дејл.
Продуктивноста во екстракција на нафта од шкрилци (мерено како првично производство од бушотини) се зголемила до над 30% годишно меѓу 2007 година и 2014 година. Повеќе од сè друго, најбрзиот раст на екстракцијата на нафта од шкрилци беше одлучувачки фактор за колапсот на цените на црното злато, забележан минатата година. Само приносот во САД е повисок двојно од растот на побарувачката.
Што може да значи ова?
Една можна последица е дека во краток рок флексибилноста на понудата на нафта е повисока отколку што беше порано. Релативно високиот удел на трошоците за производство на нафта од шкрилци е променлив фактор, бидејќи инвестициите се брзи и носат брз поврат. Како резултат понудата е почувствителна спрема цената отколку што е понудата на обичната нафта, во која има високи фиксни трошоци и релативно ниски варијабилни трошоци.
Оваа релативно висока флексибилност на понудата значи дека на пазарот би требало да се стабилизираат цените поефикасно отколку во минатото. Производството на нафта од шкрилци сепак, исто така многу зависи од достапноста до кредити спрема производството на традиционалната нафта. Ова додава директна финансиска врска кон понудата на нафта.
Друга последица е огромната промена во насоката на трговијата. Особено Кина и Индија најверојатно ќе станат многу важни нето увозници на нафта, додека нето увоз на САД се намалува.
Постои голема веројатност во текот на следните 20 години 60% од глобалното зголемување на побарувачката на нафта да дојде од двете азиски гиганти.
До 2035 година Кина најверојатно ќе увезува 75% од нафтата, а Индија – речиси 90%. Се разбира, тоа укажува дека во овој подолг временски период, транспортниот систем ќе остане зависен од нафтата. Ако работите се одвиваат на овој начин, не е потребно голем интелектуален напор за да се претпостави дека интересот на САД од стабилизирање на ситуацијата на Блискиот Исток ќе се намали, а интересот на Кина и Индија ќе се засили. Геополитичките последици можат да бидат големи.
Друга последица поврзана со предизвикот за ОПЕК е да ги стабилизира цените. Во извештајот за глобалните перспективи пред енергетика за 2015 година (World Energy Outlook 2015) Меѓународната агенција за енергија (ИЕА) предвидува цена од 80 долари за барел во 2020 година, бидејќи зголемените побарувања ќе го проголтаат она што според организацијата е привремено обилно снабдување . Земена е предвид и прогноза за пониска цена на нафтата, претпоставувајќи дека во моменталната деценија цените можат да останат на ниво блиску до 50 долари за барел.
Двете хипотези ја одредуваат најновата прогноза: флексибилна понуда од САД и решение на производителите од ОПЕК, претежно Саудиска Арабија, да го заштитат производствениот потенцијал (и самиот нафтен пазар). Стратегијата на ниски цени сепак ќе создаде проблеми за производителите, бидејќи државните трошоци ќе продолжат да ги надминуваат нафтените приходи за подолг период. Колку може да продолжи тоа во ќор-сокак?
Конечно, последна алка од последици се насочени кон климатизациската политика. Појавата на нафта од шкрилци нагласува нешто што веќе беше јасно – фактот дека светската понуда не е само огромна, но и се зголемува. Како што истакнува Дејл: “многу грубо кажано, во изминатите 35 години на светот му се потребни околу 1 трилион барели нафта. За истиот период докажаните нафтени резерви се зголемија за над 1 трилион барели”.
Проблемот не е дека на светот му завршува нафтата. Проблемот е што има многу повеќе нафта отколку светот може да изгори и истовремено да задржи надеж да го ограничи зголемувањето на светските температури до 2 степени Целзиусови во однос на пред-индустриското ниво. Согорувањето на постојните резерви на нафта и гас би го превишило тројно светскиот “јаглероден буџет”. Поради тоа има директно контрадикција помеѓу економијата,која се потпира на фосилни горива, и мастерингот на климатските промени. Едното треба да попушти. Длабока технолошката промена може да ја поткопа економијата заснована на фосилни горива. Ако ли не, тогаш политичарите ќе мора да го сторат тоа.
Ова го нагласува степенот на предизвикот со кој се соочуваат светските лидери на конференцијата за климата во Париз. Одговорот на намалувањето на цените сепак покажува колку безнадежни се лидерите. Според ИЕА во 2014 година субвенциите за понудата и употребата на фосилни горива сеуште се еднакви на 493 милијарди долари. Навистина износот требаше да биде 610 милијарди долари без реформите направени во 2009 година, па има напредок.
Сега сепак пониските цени на нафтата го оправдуваат укинувањето на субвенциите. Во богатите земји можноста за ниски цени може (и треба) да се користи за наметнување на компензациски даноци на потрошувачката, на тој начин да се задржи поттикот да се намали употребата на фосилни горива, да се зголемат буџетските приходи и да се овозможи намалување на други даноци, особено во сферата на вработувањето. Оваа значајна можност сепак беше речиси целосно пропуштена.
Треба да се запрашаме дали има и најмала шанса во Париз да биде донесена одлука за ефикасна акција наместо само “промена на гардероба”. Се надевам да се покаже дека грешам, но за жал сум скептичен.
Мартин Вулф, “Фајненшл тајмс”