Есеј на Георги Марков напишан за Дојче Веле во 70-тите години на ХХ век. Се објавувае за прв пат.
Најверојатно подолго време сум го изгубил така добро познатото за источноевропските посетители на Запад страста за поседување и купување на секакви предмети, кои недостигаат во нивните земји. Можеби сосотјбата да направам труд да одам до продавница, се покажа фатална за мојата желба да поседувам и ме излечи од толку популарната социјалистичка болест. Искрено кажано, мразам да одам по набавки и одам само кога е неопходно. Претпоставувам исто така, дека ако се појави опасноста сите овие предмети да исчезнат, да не се произведуваат повеќе или пак да има само оскудни количини – болеста повторно ќе се појави и јас, како и сите други, ќе удрам со гладен поглед по продавниците .
Фактот дека предметите се произведуваат во обилни количини, дека секој ден се појавуваат се повеќе нови и интересни и најверојатно посовршени форми ме чува од слична купувачка паника.
Ама иако не сакам да купувам, дури и кога имам доволно средства за тоа, јас ужасно многу сакам да одам и ги разгледувам излозите. Со ризик да бидам наречен филистер, сакам да признаам дека некои излози предизвикуваат кај мене скоро иста возбуда што би предизвикала добра уметничка изложба. Бидејќи не станува збор за објектот, туку за она што стои зад него, за она што било вложено во него. Мислам дека има нешто чудесно во излогот на која е прикажана фантастична генијалност, врз која талентирани раце како ги растргнале сите нормални претстави за граници на формите и ни поднеле речиси волшебна разновидност. Оној ден гледав витрина со чанти. Еден мој пријател кој беше со мене, рече дека за прв пат во својот живот жали дека не бил жена. И двајцата бевме зачудени дека човечки раце можеле да вложат толку грациозност и убавина во некаква кожа. Можеби пред нас беа околу дваесет нови модели, од кои секој се чинеше дека се натпреваруваше со другите привлечности. Ние си рековме дека тешко би можеле да се најдат поубави чанти. Но можете да си ги замислите нашите чувства, кога само по десетина чекори, на истата улица, се најдовме пред друга слична витрина, исто со чанти. И како луѓето од втората продавница знаеја што виделе минувачите крај првата продавница и се обиделе да го дополнат она што ние мислевме дека е самиот врв. Вторите торби беа многу различни од првите, како луѓе од друга планета да ги беа создавале.По убавина тие дејствуваат со не помала сила. Како бајката за магарето,кое умрело меѓу две купи сено, човек би можел да умре од двоумење помеѓу двете продавници. Чудно или не, една убавина се обидуваше да совлада друга убавина, се разбира пак со убавина. Уште пологичен заклучок беше дека убавината на едните чанти постоеше токму затоа што постоеше убавината на другите чанти. Односно, ако едната од продавниците го немаше, речиси сигурно производителите кои работат за другата продавница, ќе ги надминеа своите способности за да се домогнат до такво естетско совршенство. Пред нас беше бојно поле на творци на чанти кои обидувајќи се да се надминат еден со друг, обидувајќи се да му покажат на другиот принципиелни идеи и реализација, беа стигнале до создавање на еднакви ремек-дела. И тоа за оваа сезона, за оваа мода. Догодина ќе биде поинаку.
И ми дојде на ум дека во една социјалистичка земја првиот логичен збор кој најдобро природно би се појавил во главата на секој шеф, би бил:
“За што ќе ни е втора продавница? За што треба да отфрлиме една убавина преку друга убавина?”.
И тие би ја ликвидирале вториот продавница, со што практично би ја ликвидирале и првата продавница. Нивната логика би била само последица од нивните принципи: зошто да имаш втора продавница, кога имаш само еден работодавач, имаш само една партија, имаш само една дозволена филозофија, избираш секогаш едно од едно, нема место за друго. Другото е апсолутно забрането, кога е негација на првото.
Пак ги обиколував и витрините во Лондон, се запрев пред продавница за џебби ножеви. Врз огромно црвено кадифе, верувале или не, беа поставени над 200 различни модели џебни ножеви. Не знам како е со другите, но овој факт – Пронаоѓање и создавање на 200 видови џебни ножеви – ми се виде историска појава сама по себе. Помислив дека тоа беше триумф на критичкиот начин на размислување. Секое од овие ножеви, исто како и со чантите, беше израз на одредена критика спрема другите ножеви, односно тоа беше наменето да служи во околности под кои другите не би биле најпогодни …
Сигурен сум дека во земја со една партија, еден работодавец, еден весник и со избор едно од едно, некој сосема логично би се провикнал: “За што треба да имаме двесте џебни ножеви, кога еден со просечни квалитети би завршил горе-долу истата работа! “.
И би посочил убедливи докази затоа колку полесно е да се произведува едно ноже и колку повеќе фер би било ако секој поседуваше едно и исто. И повторно би била игнорирана блескавиата вистина дека секое од овие ножеви е критика против другите.
Истата фасцинантна разновидност, исто богатство на форми, иста неверојатена демонстрација на генијалност, умешност и вкус се гледа и на безброј други витрини – за манжетни или за чинии, за играчки или мебел за чевли или автомобили за т.н. Господа, а она што би можело да се каже за книжарниците! Сакам често да одам во овие катни книжни градови. Понекогаш стојам по цел ден само за да пребарувам и прочитам по страница или две од интригантни наслови или автори. Ми се чини дека одеднаш сум налетал среде вечниот свет, протегнат преку неколку илјади години и заситен секоја одделна секунда со нешто различно. Стојат еден до друг автори и дела во речиси апсурдна разлика меѓу нив, стојат во некаква гротескна парадоксалност, стојат истовремено и заедно како категорична негација еден на друг … или можеби како афирмација еден друг …
Станиславски до Сталин, Толстој до Троцки, Кропоткин до Костлер, Маркузе до Маркс, Херодот до Хитлер … Остануваат делата нивни, така како што ги испратиле, без отпуштања, без специјални внесувања и понижувачки за читателот објаснувања. Така мислел авторот, така пишувал, така е изобразен. Луд или гениј, поголем или помал талент, иноватор или плагиатор – тој е пред вас како себе. Никој не ве тера да го купувате, ниту да го читате, ниту да го проучите, ниту да му верувате. Најодвратни криминално-сексуални приказни коегзистираат со најмногу возвишена класика, пацифисти стојат рамо до рамо со апостолите на војната, евтини романчиња делат полици со префинета интелектуална проза … дузина книги кои ги превознесува Черчил како голем државник, и уште десетина книги кои го опишуваат Черчил повеќе црн од ѓаволот, политички играч и светски тиранин. Ако сте заинтересирани, можете да ги прочитате и едните и другите, за да застанете конечно најверојатно со свое мислење. Речиси сè создадено на светот е придружено со своето негација, што пак за возврат треба да негира.
Мислам дека ова фантастична разновидност на човековата активност речиси се изедначува со различноста на природата и ја претставува самата виталност на животот, најверојатно самата смисла. И можеби токму поради тоа присуството на оваа исполнета со безброј бои бесконечност ме прави среќен,ме исполнува со целосно спонтана екстатичност, бидејќи јас сум жив сведок на тоа цело богатство – со сè што сакам и не сакам, сакам и не сакам, прифаќам и не прифаќам, разбирам и не разбирам.
И пак се сеќавам за она што би било под власта на една партија, кај еден работодавач кај еден весник (иако со различни имиња), при една филозофија и при изборот едно од едно. Можеби средновековната власт на црквата е најдобар пример. Следниот пример е современоста. Сето големо, со што денес се гордееме, целата преродба беше родено како бунт против власта на едната партија, која ја Убива виталноста на животот во името на некаков иден рај.
И Данте, и Леонардо, и Микеланџело, и Галилеј, и Џордано Бруно во суштина беа бунтовници против власта на едната партија. Оваа партија, која тврдеше дека земјата е рамна и дека дождот врне, кога дедо Боже си ги мие нозете. Истата партија сакаше да ја сведе бесконечноста до едно, односно Бог е ништо. Затоа ја сметам комунистичката партија за директен наследник на средновековната црква. Затоа и тука имаме догми од степенот на “земјата е рамна”, и тука имаме искуство да се сведе бесконечноста до едно, и Партијата е се, а човек е ништо. Крст или петокрака, црква или партиски дом, милиција или света инквизиција – тоа се различни зборови за речиси исти работи. И црквата, и партијата сакаат да го заменат целата оваа чудесна и страшно разновидност на животот, овие моќни плими и осеки на противречности, конфликти, драми, порази и победи, катастрофи и триумфи, возвишеност и пропаст – со што мислите – со ангелски хор од Мелодична чучулига. Секаков рај на земјата би ја свел бесконечноста до едно, односно животот до смрт. Црковниот рај или комунистичкиот рај – ова всушност се имињата на сеопштата смрт.
Отворам една книга со класични цитати. Ја отворам ј и случајно ми падна следнава мисла на Бернард Шо: “Ако се поврзе со иднината, јас ја поврзувам својата волја. Ако се поврзе мојата волја, јас се венчавам со способноста да создавам”.
Неколку страници понатаму цитат од Ниче, од “Вака рече Заратустра”: “Човек треба да носи во себе хаос, за да може да роди Танцување по ѕвезда”.
И понатаму – Сервантес: “Сето создадено треба да личи на својот творец”.
И човек се прашува – што ако она што се создаде, не личи на вас, креаторот, тогаш не се ли обезсмислува ли негвото создавање? Ако го нема вашето лице, вашиот ракопис, вашиот карактер? Ако сте обезличени од животот, кој го живеете, и иницијативата ви е окована во милитантна догма? Тогаш? Сигурен сум дека вие не ќе можете да креирате не само двесте видови џебно ножеви, но дури и едно ноже.
Но, јас не зборувам за три трговски излози, туку за сето тоа. Скокни на театар, кога ќе го отворите весникот за да изберете претстава што сакате да ја видите – ќе ви се замота свет од она што се игра. Бидејќи се игра сè – од класици до абсурдисти, од моралисти до полни развратници, од десничарски до левичарски автори – во секакви претстави, од традиционални до налудничави. Еднаш со искрен жал реков дека досега не сум го видел Хамлет да се игра само од куче. Може да ја акламирате претставата, може да си излезете згрозени во првите пет минути – тоа си е ваша работа, бидејќи сè си има своја публика. И најстрашното би започнало, ако премиерот побараше да се призпита еден дел од публиката и да ја изедначува со друга. Оставете ги театрите. Отворете весниците. Јас уште не сум сретнал двајца кои новинари кои изразувајќи се по истото прашање, да се на исто мислење. Небаре првата, најмногу природна и нормална реакција е луѓето да се разликуваат во мислењата, така како што се разликуваат по природа, по физиономии, по отпечатоците на прстите. Дури и кога стојат на исти идеолошки или морални позиции, нивните ставови се сосема различни. И секогаш едното е критика на другото и обратно.
Но не само весниците, театарот, телевизијата, трговијата или политиката се јавуваат во безброј бои, туку едноставно целиот живот, човечките односи. Никогаш порано во Бугарија не сум гледал такво неверојатно богатство на односи – од такви на кои човек силно се восхитува, до оние кои можат кожата даму му ја подигаат. Во огромен дел тоа се односи на силни, независни бои, додека во тоталитарниот свет односите се горе-долу меѓу сиво и сивичко. Оваа сила на односите е толку фасцинантна што неколкуте заплети, со кои пред неколку години се гордеевме, ми се чинат премногу избледени, доста еднодимензионални и искрено кажано ми е непријатно да ги покажам во толку мулти-димензионален свет.
Колку смешни се тоталитарните владетели, кога по повод Белградската конференција се жалат дека Западот не се заинтересирал за купување на тоталитарната уметност и култура, дека биле дискриминирани. Та кој би можел да прифати вакви дела кои се едноставен нанижани од бесмислени зборови, кои немаат ниту боја ниту лице ниту карактер, бидејќи зад нив не стои никој, тие не провоцираат кај вас никакво чувство, никакво движење на мислата, тие се едноставно огледало за повторување на едното, на она што го претставува изборот едно од едно. И згора на тоа на Запад нема закон кој ги обврзува луѓето да читаат она што не сакаат да го читаат.
И ако тука владее природниот принцип за бескрајните можности, што се гледа во речиси еднакво фантазија на секое поле на човековата активност, без разлика дали е астрономијата или поп музика, тогаш во тоталитарниот свет владее мртвиот принцип за едната, единствена можност. Некогаш во Бугарија, вметнувајќи се во убиствената униформност на разни јавни полиња, стигнав до премногу очигледен заклучок дека сè беше на исто ниво. Литературата беше токму како снабдувањето со месо, кое беше токму како учење во училиштата, што беше исто како бугарските весници, кои беа токму како фудбал, кој пак беше токму како академската работа, итн. Односно развојот на сè беше предодредено од постоењето на неспособни за витална догма, од тетивата, речиси патолошка можност да избираш едно од едно што практично значи да не избираш ништо. Сè е неуморливо поврзано. Кога човек гледа дека со огромни напори на Исток создале едно нешто во исто време гледа дека тука, на Запад, тоа нешто постои во илјадници форми веќе доста години. Весниците на Исток со децении веќе се оптоварувате од решенија и уредби за раздвижување на креативни сили. Резултатите се еднакви на нула. Реткото што е создадено, е елементарна имитација на тукашни работи или едноставно далечно ехо од преддогматските времиња. Прашањето не е воопшто за професионална вештина за интелигенција или талент, бидејќи во минатото граѓаните на овие исти земји му оставија на светот најмногу скапоцени богатства, создадени во атмосферата на бескрајните можности.
И вистинското, лежернотот ново творештво во сите полиња ќе започне само кога ќе биде одбиена ( подобро изгорена) виталната неспособна догма на изборот едно од едно.
Секое вистинско творештво започнува со отфрлање.
Другото е имитација.