Македонскиот Универзитет

Режимската делегитимација на Универзитетот од најново време е удвоено засилена и преку неговото грубо нео-либерално расклопување (реформирање согласно критериумите на Шангајската листа). Упадот на власта во овој случај е со јазикот на реформите, на „економската одржливост“, „пазарот на трудот“ и „светските дострели на развој“. Финалниот удар по автономијата на Универзитетот така е покриен со поширокиот диспозитив кој е слободен да го произведе крајот на академската слобода ако „пазарите“ и „експертите“ ни го кажат тоа.

Слабиот ученик (диктатор-реформатор) сега ја држи науката за врат. Со Шангајската листа мава по авторитетот на професорите (кои сега може слободно да ги окриви – не бил тој слаб, тие не биле импактни). На овој начин професорите служат како лесни мети на „реформите“ во чии шеми за одговорност е содржана манијата на власта за „проверка“ (тестирање)  на секој и секого, заедно со нејзината речиси инстинктивна аверзија кон умот.

Скриениот ред на политиките тука е дека основните политички и економски консидерации за инфраструктурата на образованието како  драстичното намалување на финансирањето кое го загрозува научното истражување (развојот на професорите и студентите), квалитетот на постоечките програми и дури и опстанокот на цели институти; деградирањето на интелектуалните ресурси и сличните мерки со кои власта ја става сопствената академија на периферијата на меѓународната научна заедница – сите тие исчезнуваат од проблемите со кои денес се соочува образованието во Македонија.

Нападот на Универзитетот и образованието воопшто неможе да биде разбран надвор од нападот на самата демократија. Според тоа, да се лоцираат различните форми на притисок и да се анализира флуидната контрола која (во име на технолошко-економски прогрес) се шири невидливо низ современиот Универзитет на западните демократии е примарната задача, на која, и покрај домашните репресивни околности, треба да и се пристапи со голема одговорност.

Во изминатите неколку децении универзитетите се удрени од бран на меркантилизам. Процесот на релокација на знаењето – ставено во циркулација на ист начин како и парите – го претвори Универзитетот во помошник на корпорациската моќ и високото учење стана дел од трговскиот бизнис. Доминантното сведување на знаењето на неговата практична вредност се заканува на целокупниот систем на знаење, маргинализирајќи ги хуманистичките науки генерално, но особено апстрактните дисциплини, како филозофијата, која ги сочинува основите на знаењето. Овој прагматичен критериум исто така го доведува во прашање фундаменталниот принцип на автономијата на Универзитетот, бидејќи има длабоки импликации за неговата структурна динамика и за севкупното економско функционирање на Универзитетот како институција. Овој принцип ја засега целокупната структура на нешто што било централно на демократскиот политички проект цели два века.

Што се случува кога Универзитетот е третиран како корпорација, а знаењето како пазарно добро?

Бидејќи академските субјекти во вакви услови го добиваат своето значење речиси ексклузивно низ нивната разменувачка вредност на пазарот, тие нужно влегуваат во соодветен систем на рангирања. Иако класификацијата на универзитетите од еден или друг вид постоела и некогаш игра(ла) важна улога, глобалните универзитетски рангирања од поново време (ARWU; THE; US News; QS; NTU; CWTS Leiden Ranking; U-Map; SCImago; Webometrics) далеку од тоа дека функционираат како вредносно-неутрални индикатори на квалитет. Рангирањата наметнуваат идеализиран модел на елитистичка институција (универзитет-корпорација) како норма која треба да биде остварена и го генерализираат неуспехот тоа да се постигне. Глобалните универзитетски рангирања кои треба да изгледаат како смела, отворена компетитивна борба  се едноставна направа за репродуцирање на перформативната капиталистичка сегашност во иднината. Со својот специфичен дискурс на цитати, импакт фактори, индекси на списанија и рејтинзи кои немилосрдно ги репродуцираат воспоставените хиерарахии на репутација, понатаму, јазичните и социо-идеолошки предрасуди, концентрациите на финансиски ресурси и на моќ, па дури и на циркулацијата на студенти – глобалните универзитетски рангирања работат како само-дисциплинирачки процеси на надгледување и нормализација на нео-либералниот субјект.

Ваквиот „мек начин“ на транснационална регулација на високото образование (низ стандардизација и нормализација) кој ги репродуцира пазарно-заснованите хиерархии и нивните „режими на вистина“ се покажува посебно смртоносен по општествените и хуманистичките науки. Нивното онеспособување се одвива преку систематско потценување на предавањето и преку начинот на мерење на истражувачките перформанси на академијата.

Предавањето е екстремно комплексна и посебно интимна човекова активност – ова е општо познато барем од Платон и неговите дијалози. Во општествените и хуманистичките науки предавањето е составен дел на продукцијата на знаење, а не некаква надворешност. Ова е така поради толкувачката и во исто време дијалошка природа на општествено- научното знаење. Имајќи на ум дека нашиот општествен свет е барем делумно конструиран низ рефлексивните (само-)разбирња, (само-)толкувања и идеолошки ставови на самите општествени актери, ширењето на нашето знаење за општествените феномени може да се одвива единствено низ толкувања кои вклучуваат споделување на интерпретативните хоризонти на општествените чинители и дури и некоја форма на вистински дијалог со нив и помегу нив (Хабермас). Предавањето тука се јавува како важно поле за активирање и потврдување на ваквото дискуризивно знаење.

Како и да е, глобалните универзитетски рангирања не вклучуваат критериуми поврзани со предавањето, или пак во ретки случаи го вклучуваат на начин на кој е сериозно потценето.  На пример, предавањето не се појавува во критериумите на Шангајската листа (ARWU) која е епифанија за нашата влада. Од друга страна, дури и кога предавањето е помеѓу критериумите на некое од глобалните рангирања, тоа е мерено низ фактори кои се повеќе врзани за овозможувачките или опкружувачките предуслови  (број на студенти по професор, техничка опременост итн.) отколку за самиот образовен процес.

Потценувањето или поточно, изопачувањето на предавањето во дискурсот на глобалните универзитетски рангирања може да биде земено како сериозен инструмент за уривање на посебниот менталитет на општествените и хуманистичките науки. И ова би бил посакуваниот „напредок“ за нашата власт – умствените квалитети претставени исклучиво преку поени и калкулации за „перформансите“ на партиските статисти, наместо низ способност за креативни опсервации/проникнувања и за добро информирани/култивирани образложувања. Само откако Амфитеатрите ќе бидат поништени како социјални простори, во нив комотно ќе влезе партискиот анти-интелектуалец како Професор.

Во секој случај, со предавањето кое исчезнува или е погрешно претставено најважниот критериум на глобалните универзитетски рангирања станува истражувањето.Истражувачките резултати во областа на општествените и хуманистичките науки се оценуваат преку бројот на нивни трудови објавени во списанијата индексирани во Thompson Reuters’ Science Citation Index-Expanded (втората епифанија на владата) и Social Science Citation Index.  Влијанието на истражувањето (неговиот „импакт фактор“) се определува врз основа на тоа колку често трудот е цитиран според логиката дека  „цитирањата помагаат да ни покажат колку секој  универзитет придонесува на сумата на човековото знаење“, кажувајки ни „чие истражување било споделено низ глобалната академска заедница за да ги помести понапред границите на нашето колективно разбирање.“

Како и да е, поблизок поглед на врските помеѓу рангирањата и базите на податоци на Томпсон Ројтерс укажуваат на следното:

1. При мерењето на истражувачките резултати и влијанија се земаат во предвид само трудовите објавени и цитирани во списанија. Дополнително, мерењето на истражувачката активност и влијание само во рамките на односните научни публикации тесно го дефинираат „импактот“ како нешто што се појавува само помеѓу академските колеги. Публикациите надвор од списанија како што се книгите, работните научни трудови, докторските дисертации, коментираните изданија на литературни текстови и коментарите на закони се многу важни, некогаш и критични за многу области на општествените и хуманистичките науки. И повеќе, истражувачките резултати тука често се адресирани не до тесните академиски заедници, туку до други општествени и политички субјекти, како владите, меѓународните организаци, општата јавност, невладините организации, или дури и општествени движења. Целиот овој материјал кој ги изразува општествените и политичките интереси на општествените и хуманистичките науки не е покриен со датабазите на Томсон Ројтерс. Градењето на ваквата култура на академијата (култура на „теоретски фетиш“) како директно спротивна на отворено и пристапно општествено ангажирање е опасно за општеството и за високото образование. Изолирани научници кои „градат тули“, а не обликуваат политики. Академска тесноградност која ги регистрира не потребите за вистина, туку потребите за градење на академска империја.

Па така, врзувајќи ја македонската академија за Томпсон Ројтерс рангирањата, власта ќе ги обессили факултетите, директно ќе им ја одземе способноста да учестуваат во производство и употреба на знаењето нужно за конфронтирање на најважните општествени економски и социјални проблеми на земјата.  Присилени на „интелектуална ортодоксност“ (налик онаа на МАНУ) нашите професори ќе бидат напикани во ќошот на интелектуалната релевантност и „неутрализирани“.

2. Понатаму, отворената пристрасност на Томпсон Ројтерс против не-Англиските говорни списанија ја потенцира потребата да се фокусираме на списанија кои ги објавуваат текстовите (или најмалку библиографските единици) на Англиски. Сосема природно, не-претставувањето на не-Англиските истражувачки резултати резултира со привилегирање на англо-саксонските високообразовни институции за сметка на високообразовните институции кои можат и треба да играат активна национална/едукативна улога. Но јазиците и националните публики значат, особено во општествените и хуманистички науки. Во јазикот е местото каде што нашиот општествен свет е константно реалтикулиран, поставен, обоен, нијансиран и поделен, одново замислен и обмислен. Научното знаење за општествениот свет може да напредува само во мултилингвален свет. Од друга страна во многу општествени и хуманистички науки, како на пример правото, значителен дел од истражувачките резултати се по дефиниција насочени кон националните публики. Индиферентноста на Томпсон Ројтерс кон таквите публики, јазици и разлики го исклучува нивниот научен интерес/придонес од сумата на човековото знаење или ги колонизира локалните реалности (на што јасно укажуваат професорите по книжевност, македонски јазик, етнологија, антропологија). И токму ова, а не спорот со името е најдиректната закана по нашиот идентитет и нашата култура.
3. И конечно, при мерењето на истражувачките резултати и влијание во предвид доаѓаат само публикации и цитирања од последните неколку години. Ова е неопходно поради тоа што рангирањата имаат годишен карактер. Од друга страна, сигурно е дека рангирањата ќе изгубат многу од нивната комерцијална вредност ако го напуштат нивниот годишен карактер. Оваа структурна карактеристика на глобалните универитетски рангирања се коси со фактот дека влијанието на еден труд во литературата по општествени и хуманистички науки вообичаено се распространува преку цитати низ подолг временски период. Тоа е тесно поврзано со не-експерименталната природа на продукцијата на знаење кај општествените и хуманистичките науки. И што би биле овие науки ако само публикациите од последните неколку години се доволно важни за да се цитираат? Фактот дека се сметаат само цитатите и публикациите од последните неколку години води кон извитоперување на творечките и истражувачки однесувања. Во прагматичната политика на финализирани истражувања вака наметната над универзитетот, станува се потешко да се брани сознајната супериорност на фундаменталните истражувања и солидната работа. Импактите на крајот се претвораат во верзија на интелектуален инфантилизам. Дополнително, листите и рејтинзите на списанијата стануваат предмет на постепени компромиси помеѓу научните заедници и уредувачките бордови. Под палката на Томпсон Ројтерс нашите факултети ќе се зацементираат како мртви зони на имагинација помешани со еден вид на брутализирачка одбрана на трули пози и потрага по статус.

Условениот, пазарно-заснован универзитет на глобалните универзитетски рангирања не може да ја игра својата поддржувачка улога во поглед на нашата слобода. Ниту пак може да биде разбран надвор од производството на нео-либерланиот субјект, оној кој е атомизиран, неспособен да ги поврзе приватните прашања со пошироките јавни консидерации и е научен да верува во форма на радикален индивидуализам кој овозможува брзо повлекување од јавната сфера и од барањата за економска и социјална правда. Овој субјект („економски човек“ на Чомски) промовира како незаинтересираност за јавното добро, така и гледање на правдата и демократијата како товар, ако не и патологија.

Тоа бара радикална опозиција на тезата дека образованието мора да биде детерминирано од економската реалност. „Неусловениот универзитет“ не е никаква утописка апстракција, ниту заговарање на некаков „теоретски елитизам“  од страна на општествената интелигенција која се чувствува загрозена и неспособна да се справи со оперативните перформанси на техничкото знаење. Сосема обратно, доминатната редукција на знаењето на неговата практична вредност или корисност е крајно регресивно и опасно бидејќи го претвора самото образование во процес за прагматична редукција на знаењето. Универзитетот не само што мора да одолее на економската редукција на знаењето, туку исто така е и повикан да ги предводи новите начини на производство, да изгради нови модели на општествена интеракција и работна етика – одново да ја пронајде правдата.

Според тоа, примарната задача на универзитетот е да ја осигура радикалната автономија на практиката на знаење.  Ова пак подразбира обезбедување на радикална автономија на образованието. Радикалната автономија на знаењето и образованието се структурални услови за остварување на радикалниот демократски политички поредок. Без автономијата на знаење и образование, општествениот свет нужно ке биде ограничен на бруталната репродукција на моќта и економската принуда.

Тоа значи дека Универзитетот мора да биде воден од политичката, а не од економската логика. Универзитетот мора да биде местото на безусловениот приоритет на политичкото над економското. Ова не значи негово порамнување со партиските цели, интереси и проекти. Универзитетот не е политичка институција, тој е институција на политичкото. Не е заснован во политичката стварност, туку е место на самата нејзина возможност. Тој е нужно вклучен во политичката актуелност, но таа не го определува. И тоа мора да биде така затоа што Универзитетот е институција чиј повик е да бдее над критичката област, над критичкото јадро на јавната сфера и, последователно, над политичкото (Б. Мачев). Оваа област на остроумност, расудување и критика во срцето на јавната сфера, која не припаѓа на ниту еден приватен интерес, е онаа која ги поставува условите за демократија.

Како неповредлива територија на критичко мислење, Универзитетот е место каде што знаењето, мислата мора да биде не само бранета, туку и постојано предизвикувана.  Дерида со право ги поврзува „демократијата во доаѓање“ со „неусловениот Универзитет“  замислен како место во кое ништо не е над испитување, дури ни моменталниот и детерминиран облик на демократијата. Во оваа смисла неусловениот универзитет имплицира многу повеќе отколку само „прогрес“. Како институција на критичко мислење тој исто така мора да го носи и потенцијалот за  трансформација (во спротивно  никој не гарантира дека на крајот на праволинскиот економски прогрес не не чека Логор).

Од оваа перспектива станува јасно дека „периферните“ хуманистички науки (оние науки кои имаат најмалку прагматична употреба, посебно филозофијата) се фунадаментални не само во смила на типологијата на науките, туку исто така во смисла на нивниот политички и критички потенцијал. Тие се фундаментални токму поради тоа што тие немаат фундамент, поради тоа што тие се местото на „мислата“ и нејзиниот критички  потенцијал, на трансформативноста на постоењето.

Па така, одржувањето на Универзитетот како јавно добро и демократска јавна сфера ја наметна потребата од преобмислување на универзитетските рангирања како мапи на вистинска академска извонредност кои нема да го потиснат елементот на неусловена отвореност кон новината и елементот на „генијалното“ (што е неразделно на академската слобода традиционално восприемена). И во оваа смисла постојат конкретни мобилизирања  за заштита на дискурзивниот дух на општествените и хуманистички науки и истражувачкиот дух на академијата генерално.

Правилното разбирање и вреднување на предавањето како дел од продукцијата на знаење во општествените и хуманистички науки сериозно го оспори наметнувањето на  „истражувачки-силниот универзитет“ како супериорен модел на институција и упати на важноста од постоење и на „предавачки-силните универзитети“. Настојуваќи да ги совлада недостатоците на постоечките системи на рангирање (како Шангајската листа), новиот систем на рангирање на Европската Унија (U-Multirank) воведе многу поосетлив, сеопфатен и мултиварирачки пристап кон оценување на образовниот процес. Сепак, фактот дека амфитеатрите се конструирани како социјални простори низ рефлексивното разбирање на ставовите на самите актери (студентите и професорите) ја држи отворена дистанцата на академијата кон бодувањата кои може да ги обезбеди некој надворешен оценувач.

Заштитата на истражувањето пак, од сите искривувањата до кои доведе врзувањето на неговата вредност за импакт факторот на научните списанија мобилизира барања за ослободување на науката од тиранијата на луксузните списанија. Во својата сериозна загриженост за практиките на овие списанија, истакнати научници веќе декларираа нивен бојкот. Ослободувањето од притисокот да се следат нивните немеритократски критериуми ќе остави простор научницните да се посветат на сериозни истражувања наместо да користат скратени патишта и да тежнеат кон „тренди“ полиња на науката. Дополнително, активно се работи на замена за традиционалните филтри на Томпсон ројтерс и неговиот Journal Impаct Factor со нови метрики (алтметрики) засновани на социјалните медиуми кои овозможуваат „демократизирање на знаењето“, дозволувајќи сите форми на „„истражување“ да влезат во јавниот дискурс и влијаат на демократскиот процес. Ваквите алтметрики кои ги опфаќаат различните публики (научниците, практичарите, едукаторите и општата јавност) носат потенцијал успехот да биде мерен не во броење на цитати, туку според опсегот во кој научното истражување ги менува начините на кои мислиме за проблемите со кои се соочуваме и за нивните решенија. Алтметриките исто така овозможуваат вклучување на земјите во развој во меѓународната научна мисла. Останува како есенцијално да се разберат начините на кои алтметриките се различни од цитатите и како тие можат да ги обликуваат истражувачките агенди (за да не завршат како поткрепа на традиционалниот имапкт на цитати) и задолжително да се вклучи академијата на земјите во развој во нивното моделирање (за да не станат само друга мерка од развиениот свет за развиениот свет).

Неусловениот Универзитет како место на потрага по вистина, правда, еднаквост и слобода е неминовно зазегнат со и вклучен во борбата за слободен пристап до знаење и е против постоечката приватизација на трансферот на знаење – процес во кој целото светско научно и културно наследство објавено низ вековите во книги и списанија е засилено дигитализирано и заклучено во грст на приватни корпорации кои ги поседуваат авторските права и заработуваат огромни суми на пари наплаќајќи го пристапот до трудовите. Круцијалното на оваа битка е настојувањето пристапот до знаење да се разбере како прашање на демократија (Aaron Swartz – Guerilla Open Access Manifesto). Кога пристапот до знаењe им е дозволен само на луѓето со пари или на елитните универзитети од првиот свет, тогаш ваквата приватизација на знаењето ги зацврстува класните структури и продуцира масивни нееднаквости во општествата и светот. Определени индивидуи, групи и цели општества се однапред исклучени од изразувањето на позиција со изговорот: вие не ни знаете како фунционира светот. Според тоа, способноста да учиме од големите умови кои дошле пред нас и да градиме на тие информации/знаења; способноста да се разбере и учествува во управувањето на општеството, сите тие имаат силно демократизирачко влијание. Отворениот пристап до истражувачките публикации, списанија и книги без надомест промовира споделување на знаењето и негова циркулација, што за возврат придонесува кон иновативниот и имагинативниот капацитет на човештвото. Оттука неусловениот Универзитет настојува да ја врати научната традиција на споделување на резултатите од академските истражувања кои глобалните листи ги затворија во економски калкулации.

И додека Универзитетите се дистанцираат од глобалните универзитетски рангирања и ги преобмислуваат концептуалните подредувања како би го ослободиле просторот за развој во склад со слободата, правдата и еднаквоста, Македонскиот Универзитет допрва ќе биде залепен за овие рангирања. Светот „создава“ и при тоа прави смет.  Македонија го собира сметот и од него ги „гради“ своите национални стратегии, ги крева своите ѕидови на неукост и догма. Кога партиското зомби на факултетите ќе се врзе за моделот на „економскиот човек“ на неолиберализмот, Македонскиот Универзитет ќе се устоличи како жариште на зајакнат анти-интелектуализам. Тој, заедно со основните и средните школи, ќе ги креира новите македонци – генерации и генерации на снобови-робови.

Студентското движење создаде и на професорите им подари нови идеолошки и афективни простори во кои тие ќе можат да ја изразат радикалната имагинација и својата автономија и да развијат проект и политика на едуцирана надеж. Како и да е, професорите упорно одбиваат да го лоцираат стожерот на она што мора да биде нивната борба – пристап до знаење. Факултетите со години се намерено бришени од можноста да се развиваат. Оставени на се помали ресурси, без средства за книги, библиотеки и пристап до електронските бази на списанија, режимот ги држи зависни. Прво ги отсекува од пристапот до глобалното знаење и директно им го оневозможува развојот, а потоа ги плаши дека се слаби.

Универзитетот мора најпрво – пред било каков влез во законски реформи за студиски програми и наставни планови –  да се обрати на раната фазата во која е – фаза во која државата го ретардира. Професорите мора да создадат безбедна околина за умот. Дури потоа доаѓа имапктноста и се останато. Улогата на владата мора да биде редефинирана на државна поддршка на високото образование, не негово деградирање и купување традиција од надвор. Финансирање, наместо  директна контрола. Одговорноста на демократската држава станува таа на обезбедување на политики на овозможувачка средина, обезбедување на јавно финансирање (за книги и електронски бази и истражувања) за да се стимулираат овие институции, бидејќи тие се имуниот систем на општеството – место каде што се појавува ветувањето за подобра иднина. Целта е силен Универзитет еманципиран од државата.

За што друго би требало Универзитетот да се бори ако не за ова? За што друго би требало да не-преговара, да се „радикализира“ ако не за ова? Македонските студенти (како и професорите) мора да имаат пристап до светското научно и културно наследство, а не на поклон да ги чекаат лошите преводи на владата или себенасочените текстови на нашите „хани“ и „жижечиња“.

Крајно обесхрабрува начинот на кој во моментот се брани автономијата на умот. Режимот го пороби Универзитетот и дискурсот околу него. Ја врами академијата во своите визии за реформи и сега ја ниша таму. Заробени во дискурсот на владата, ставени на шините на авторитарно-капиталистичкиот Шангајски воз, „незбунетите“ професори сеат забуни. Тешко е неколкуте поединечни, но медиумски гласни/доминантни професорски гласови да се примат како просветителски. Со нивните лични катарзи и психо-драми повеќе создаваат недоветен колективен флуид кој е парализиран во прогласување па оспорување на победи, во обвинувања за преговарање, па фалење на преговараното, итн. Заморно е да се следат нивните егоистични ловови. Егото е сеприсутно, но мислата стига само до половина пат. И академијата ќе мора својата агенда да ја ослободи од ваквите мачоизми и женски лелеци и да ја врати на благородната ослободителна мисија – да се мисли строго на тоа колку ќе се издигнат условите во кои предаваме и учиме. За студентите да се борат со јака наука, а не да бидат осуетени и да зависат од поволноста или неповолноста на соработката власт-универзитет.

Ова се темни времиња за македонскиот Универзитет и образованието воопшто, но не мора да останат такви, и ова покренува сериозни прашања за тоа што едукаторите ќе направат со моменталната историска клима за да обезбедат дека тие нема да подлегнат на авторитарните сили кои кружат околу Универзитетот и веќе се удобно втемелени на некои факултети чекајќи спротивставувањето да престане и светлата да се изгасат.

Сега ни требаат гласовите на оние кои можат да видат алтернативи на тоа како ние живееме, кои можат да гледаат преку нашиот логор во други начини на суштествување и да замислат некакви реални тла на надеж. Ние имаме потреба од реалисти на една поширока реалност.  Влогот е многу поголем отколку само државниот испит и преговарање за законските реформи – се работи за колапс на јавните вредности и уништување на опсежната визија за политиката, паралелно со растечкиот авторитаризам, кодошењето и шпиунирањето, ксенофобијата и другите анти-демократски практити на државата. Благородното верување во школите како демократски јавни сфери и во школството како центар на критичкото мислење и учење треба да се бара назад, да се земе како дел од пошироко социјално движење за повторно воспоставување на демократија  – одбрана на јавното добро, јавните вредности и пространо поимање на правдата.

Наместо „неможното“ да им се остава на студентите, академијата ќе мора да се ангажира и да влезе во „педагогија на будност“, да направи нов напор за придвижување од способност за интерпретирање кон можност за интервенција. Нејзината компетенција не е по сила на титула, туку по сила на одговорност да го препознае импактот на својата работа врз општеството и да го комуницира тој импакт со оние кои мора да живеат со последиците. Спротивставувањето на Универзитетот повеке не е опција, тоа е нужност.

Елена Михајлова