Левите економисти и социјални мислители го обвинуваат “неолиберализмот”, бидејќи за нив тој го отелотворува високото зло: заднината “пазарен фундаментализам”, кој предизвикува финансиски кризи, ја задоволува алчноста на корпорациите и банките, води до економските нееднаквости и концентрација на богатството.
Десните, ако го штитат “неолиберализмот”, го прават неволно. Масовно модерните десничарски не стојат зад идејата за “слободен пазар” и претпочитаат да не бидат поврзани со него. Гревовите на неолиберализмот веќе анатемисан во Меѓународниот монетарен фонд – е креатура и лице на неолиберализмот.
Неодамна од ММФ излезе со извештај за неуспесите, нееднаквостите и кризите кои овој модел предизвикува.
Неолиберализмот е модел за социјално-економска уред на општеството, во кој стариот класичен либерализам од 19-тиот век е заменет со “нов”, во кој државата имa многу активна улога во економијата и политичкиот живот. Со неолиберализмот практично доаѓа третиот пат меѓу социјализмот и капитализмот, имено “мешаната економија”.
Вината за Големата депресија во САД и Европа во 30-тите години на 20-тиот век погодно е фрлена врз политичкиот поредок на “класичниот либерализам” и економската манифестација – златниот стандард.
Државните грешки доведоа до депресија – подмачкување на митот “вознемиреност-Холи” на претседателот Хувер врз огромниот дел од увезената стока непосредно пред почетокот на економската катастрофа (со што ја влошува кошмарната), кредитната експанзија на Федералните резерви по Првата светска војна и 20-тите години на векот, и предизвика балони кај акциите и имотите – кои се избришани од јавниот свест.
Формалниот почеток на “неолиберализмот” доаѓа непосредно по крајот на Втората светска војна со формирањето на економската заедница Монт- ртовите. Во 1947 година австрискиот економист Фридрих Хајек заедно со истакнати колеги ја базира организацијата која ги бара причините за економската и воена катастрофа, така што тие никогаш да не се повторат. Во економски план идејната палета на членовите е колоритен – се среќаваат претставници на австриската школа (Лудвиг фон Мизес) монетаристи (Милтон Фридман) и ордо-либерали / неокласици (Вилхем Ропке).
Доминираат интервенционистите, чија исповед е државното управување на економскиот процес – Фридман, Ропке и др. Тие категорично го отфрлаат концептот на слободен пазар во корист на концептот за “трет пат”, или мешана економија и контрола над пазарот. Класичниот либерал Мизес се покажува дека е во изолација, а неговите ставови се прогласени за “застарени” и несоодветни. Самиот тој ги нарекува членовите на Монт ртовите “куп социјалисти”.
И всушност, во споредба со него и Хајек, и Фридман прават клучни попусти за улогата на државата во социјалната сфера, даноците, регулирање на монополите, слободата на парите.
По неуспехот на кејнсианската догма од периодот на т.н.. стагфлација во 60-70-тите – присуството на инфлација, невработеност и рецесија, сметано за теоретски невозможно – неолиберализмот добива својот миг. При Никсон и Реган во САД и Тачер во Британија во 80-тите карактеристиките на неолиберализмот се идентични: експанзивна надворешна политика, промена на неудобни режими во светот, војни, финансирани со новонапечатани пари, долг и зголемување на државната улога во стопанскиот живот.
Парадоксално, но неолиберална економска политика е всушност спроведува една од т.н.. неоконзерватори (САД) и конзервативците (Велика Британија) и во 70-80-тите години на минатиот век.
За да дознаеме неолиберализмот денес, е потребно, иако и поедноставено, да го споредиме класичниот либерализам и неговиот хибрид – неолиберализмот.
Класичниот либерализам е олицетворение на слободната трговија. Има стокови пари во лицето на “златен стандард”, кој ги врзува рацете на централните банки во создавањето на пари против владин долг (т. н. Печатење на пари или монетаризирани на долг).
Се совпаѓа идејно со чистата дефиниција на “пазар” – мрежа на доброволно соработка и размена.
Класичниот либерализам одредува мала улога на владата како играч кој само чува го поединецот и приватната сопственост од внатрешна и надворешна агресија. Прокламира надворешна политика на немешање во односите меѓу други народи. Се бори против војната и влегува со остар концептуален судир со економскиот и политичкиот национализам.
Отфрлње на империјализмот и надворешна експанзија.
При неолиберализмот има привидна економска и трговска слобода, но фактички протекционизам. Стопанската слобода поминува само во меѓувладини договори во корист на локални извозници. НАФТА, СТО, ТТИП, ММФ се одличен пример за “владино” договорена трговска слобода и “макроуправување” на кризите и валутите.
Кај повеќето знаци економски и пазарен феномен – парите, имаме тотална политичка контрола и дискреција на централната банка. Административно се дефинираат и каматните нивоа и изобилството на кредитот. На овој начин во симбиоза со комерцијалните банки паричната маса е под целосна владина контрола. Лебдат девизни курсеви пак се плац дарм за девалвација, валутни кризи и обезвреднување на штедните влогови на граѓаните.
Во политичка смисла гледаме експанзивна надворешна политика, финансирана со новонапечатани пари; регулирање и управување на економијата со фискални мерки (неокејнсианци) и / или со монетарната политика (монетаристи); тотална “борба” со монополите – изразена во пречки за нови играчи на пазарот и помош за големите или стари играчи; социјални функции на државата.
Денес во западните општества веќе речиси педесетина проценти во просек 50% од БДП за годинава се троши од владата. И тоа под услов дури левиот економски идеолог, лорд Кејнз, смета дека владините трошоци од над 20-25% отсто од економскиот производ се незамисливи и штетни. И уште: деновиве долговите на западните влади и развиените економии се во просек околу стотина проценти од БДП, што има и рекордери како Португалија и Италија (130%), Грција (180%), Јапонија – 240% …
Неолиберализмот категорично е виновен и за кризата 2007-2009 година по пукотници на dotcom меурот од 2001 година и одговорот на претседателот на ФЕД Алан Гринспен е типично монетаристички, а самиот Фридман е пресреќен од мерките на централната банка. Федералните резерви во САД ја намалува основната каматна стапка од 6,5% на 1% и заливот, финансискиот систем со кредит, како дасоздава чудовиште имот меур, предизвикан од Големата рецесија од 2007-2009 година
Пумпање на новиот меур се случува под аплаузите на Пол Кругман – друг истакнат спротивно “критичар” на “неолиберализмот”. Обилен кредит и државната политика на Конгресот – “за секого дом”, како и даночни олеснувања за купување домување, ги искривуваат никаквите остатоци од т.н.. пазар. Спасувањето на големите финансиски ајкули последователно со пари на даночните обврзници е тоталниот антипод на концептот “слободен пазар” и е зрачење на мешаната економија.
Кај нас (Бугарија) во директна зависност од државата се потрошувачката, правда, одбрана, воениот комплекс, енергетика, образование, железницата, патна инфраструктура, берза, историско наследство, национални паркови, стотици државни и општински фирми и земјиште, финансиски чадор за банкарскиот систем со парите на даночните обврзници, тотална зависност кон европарите и едни 40% од БДП, трошат од владата.
Она што не е државно управувано, е отстапено на блиски “приватни” играчи и е тотално зависен од политички силните на денот. Сигурно тоа е точно “неолиберализам”, но не и “пазар”.
Неолиберализмот е коментиран поим во економскиот и политичкиот дискурс на нашето време, но и нејасно дефиниран. Тоа е поредок, во кој? Под дезитенграцијата на “слободен пазар” се закачува мешаната економија, или спојувањето на бизнисот со државата. Или економски фашизам.