По пет години крвопролевање – по смртта на четвртина милион луѓе и бегството на милиони бегалци – Сирија се наоѓа во критичен момент: постои дипломатска рамка за запирање на крвопролевање, веќе две недели дејствува делумно прекин на огнот, а мировните преговори се на пат да бидат обновени.

“Показателите изгледаат подобри од далечина”, изјави поранешниот сириски дипломат во Вашингтон Басам Барабанди, кој сега е политички советник на сириската опозиција. Моментот сепак е исклучително деликатен и се уште има долг пат, додаде тој.

Малкумина веруваат дека борбите целосно ќе престанат, а напорите можат да пропаднат повторно во секој момент. Острите несогласувања за иднината на претседателот Башар Асад се закануваат да пропаднат евентуални сериозни преговори за политички транзиција во непосредна иднина. Се повеќе почнува да се зборува дека најдобро сценарио е поделба.

Сепак постојат бројни индикации дека војната достигна точка во која оружјето може да започне да и отстапува место на политиката.

“Ние завршивле со првата фаза и се движиме кон втората”, рече Барабанди.

Во центарот на сегашната дипломатија е општата меѓународно желба да се стави крај на војната, која довела до беснеење на исламски екстремисти во светот, дестабилизација на соседните земји и потопување на Европа со бегалци.

“Меѓународното мислење се оддалечува од опозицијата и идејата за политичка промена во Сирија”, рече соработникот на Фондот “Карнеги” за меѓународен мир и уредник на “Сирија во криза” Арон Лунд. “Голем дел од светот само сака стабилност, крај на прибежиштата за тероризмот, запирање на бегалските текови. Тие веќе не сакаат да ја гледаат Сирија на првите страници на утринските весници”, вели тој.

Поминаа пет години откако започна востанието – прво со мал протест во центарот на Дамаск на 14 март 2011 година, последните неколку дена подоцна од поголеми протести во јужниот град Дара како одговор на апсењето и мачењето на средношколци, поради испишување на антивладини натписи на училишен ѕид.

Протестите кои избија по серијата востанија од т.н. Арапска пролет, која симна од власт диктатори во Тунис, Египет и Либија, предизвикаа паника во ешалонот на сириската владејачка структура. Силите за безбедност одговорија со брутална сила. За неколку месеци конфронтацијата прерасна во вооружен бунт, а конфликтот стана една од најсуровите граѓански војни во поновата историја.

Откако САД, Иран, Хезболах, Саудиска Арабија, Турција и конечно Русија налеа оружје и пари за поддршка на непријателски земји во војната, борбите станаа жестоки. Извршени беа масовни колежи, а цели блокови во големите градови беа целосно уништени.

Цело време Асад останува непоколеблив и тврди дека се бори против тероризмот. Подемот на групата “Исламска држава” и филијалата на Ал Каеда во Сирија, фронт Ан Нусра, станаа првичното јадро од активисти националисти кои се стремат да стават крај на диктатурата, до тој степен што Асад го дефинира како мит тоа дека востанието започнало со апсењето на ученик во Дара и следеа протести.

“Целата приказна не постоеше. Таа не се случила. Тоа беше само пропаганда”, изјави неодамна Асад во интервју за германската телевизија А Ер Де.

Обичните Сиријци кои учествуваа во првичните протести, се уште се збунети од тоа колку брзо потона сè и имаат чувство на огромна, неповратна загуба.

“Никогаш не сум замислувал дека режимот ќе опстане до 2016 година”, рече сирискиот новинар Амер Матар, кој бил меѓу опозициските активисти кои учествувале во првичните протести. Тој бил уапсен двапати и тортуриран, пред конечно да ја напушти земјата, заминал прво за Турција, а потоа за Германија, каде што живее речиси три години. Неговиот брат Мохамед Нур исчезнал откако ИД го киднапирала пред повеќе од една година.

“Сирија никогаш нема да биде истата. Не мислам дека ќе има една Сирија”, рече тој.

Поранешниот американски амбасадор во Сирија, Роберт Форд вели дека како и многу други искусни дипломати е потценета способноста на сириската влада да преживее толку долго, а не ни претставувал дека Иран, Хезболах и Русија ќе интервенираат толку сериозно во поддршка на Асад.

Истовремено САД од самиот почеток се колебаа дали да обезбедат значителна помош на опозицијата. Нивниот главен приоритет е борбата со ИД и тие многу сакаат сите да се вклучат.

Ова, како и менување на положбата со воена интервенција на Русија во Сирија, ги натера светските сили да се договорат во ноември за патоказ за политички транзиција, вклучувајќи и за создавање на узлови за парламентарни и претседателски избори за 18 месеци под надзор на ОН.

Користење на овој импулс, САД и Русија достигнаа минатиот месец делумен прекин на огнот, што ги исклучува ИД и Фронтот Ан Нусра. Прекинот на огнот влезе во сила на 27 февруари. Иако е ограничено, несигурно и обележано со спорадично насилство, тоа во голема мера се почитува.

Мировните преговори треба да бидат обновени денеска во Женева, откако претходниот круг пропадна поради владината офанзива во Алепо. Централно место во преговорите ќе имаат прашања како изработката на нов устав и одржувањето на избори, рече претставникот на ОН за Сирија Стефан де Мистура.

Преговорите сепак може да пропаднат поради навидум несовладливиот збор за судбината на Асад. Иако опозицијата се откажа од барањето тој да се повлече пред одржувањето на преговори, таа вели дека нема да прифати било каков процес кој не завршува со неговото отстранување. Асад не покажува знаци дека е подготвен да си замине, а не е јасно дали неговите меѓународни поддржувачи, вклучувајќи Русија, се подготвени да го принудат да ја напушти.

Форд, кој е соработник на Институтот за Блискиот Исток во Вашингтон, е песимист за постигнување на политичка зделка и вели дека запирање на воените дејствија може да биде само привремено. Тој се повеќе се загрижува дека Сирија ќе биде поделена, освен ако не се најде начин за создавање на доверба и ги опфаќа сите групи во ново управување, што ќе го задржи единството на земјата.

“Може да станува збор за фактичка поделба, нешто како она во Кипар помеѓу грчката и турската заедница, но дури и при фактичка поделба веројатно ќе има потешки борби”, рече тој.

Лунд се сомнева дека Сирија може да биде обединета во краток рок.

“Токму сега изгледа дека се движиме кон ситуација каде што опозицијата е разбиена, а Асад останал како единствен опција, но тој се уште е премногу слаб, премногу без легитимитет и премногу исцрпен за да ги поправи работите и да ја направи повторно Сирија функционална држава” , рече тој.