Момир Стојановски денес ќе имаше 55 години. Веројатно ќе броеше денови до пензија или веќе ќе беше во пензија. Веројатно ќе се жалеше на болки во грбот, ќе пиеше кафе во истата кујна, ќе гледаше вести и ќе се нервираше на истите теми како сите ние. Веројатно ќе имаше внуци или барем планови за нив. Веројатно… ама тоа „веројатно“ е најболниот збор во оваа приказна.
Момир не остаре. Тој остана засекогаш 30-годишник, застрелан во една ноќ што државата подоцна ќе се обиде да ја заборави, да ја релативизира, да ја затрупа под договори, фрази и тивки компромиси. Загина во униформа. Во полициска станица. На своето работно место. И стана првата жртва на војната во 2001 година – војна што долго време никој не сакаше така да ја нарече.
За што загина Момир?
За држава? Ако беше така, таа држава денес ќе стоеше исправено пред неговиот гроб.
За закон? Законот денес ќе беше јасен, праведен и еднаков за сите.
За безбедност? Луѓето денес немаше да живеат со чувство дека ништо не е завршено, дека сè е само замрзнато.
А што се промени?
Се промени реториката. Се променија таблите. Се променија ветувањата. Но не се промени односот кон оние што први паднаа. Не се промени молкот. Не се промени неправдата.
Дваесет и пет години подоцна, сопругата на Момир сè уште не е обештетена. Не затоа што државата нема пари, туку затоа што нема волја.
Затоа што е полесно хероите да се спомнуваат еднаш годишно, отколку да се почитуваат секој ден. Полесно е да се положи венец, отколку да се исправи неправдата. Полесно е да се каже „да не отвораме стари рани“, отколку да се признае дека тие рани никогаш не биле залечени.
Што ќе се променеше ако Момир не загинеше?
Можеби ништо на големата политичка сцена. Можеби истите договори ќе беа потпишани, истите говори одржани, истите компромиси направени. Но за една куќа во Добровница ќе се променеше сè. Една жена ќе имаше сопруг. Еден човек ќе дочекаше старост…
И токму тука е трагедијата. Што смртта на Момир не ја промени државата, но ја уништи неговата лична вселена. Што неговата жртва стана дел од колективната историја, но не и од колективната совест.
Денес, кога зборуваме за 2001 година, често зборуваме внимателно. Со рака стисната за рачната кочница. Со страв да не навредиме некого, да не „разбудиме духови“. А вистината е дека духовите никогаш не заспале. Тие стојат тивко зад секое недоразбрано „помирување“ и зад секоја неправда што ја нарекуваме стабилност.
Момир Стојановски не бара ништо. Мртвите не бараат. Барањето е наше: дали сме спремни барем да признаеме дека нешто згрешивме. Дека не знаевме што да правиме со неговата смрт. Дека дозволивме времето да ја замени правдата.
Дваесет и пет години подоцна, нека ова не биде уште еден текст што ќе се прочита и ќе се заборави. Нека биде непријатно потсетување дека некој загинал, а ние сè уште не знаеме зошто. И дека ако не знаеме зошто, тогаш ниедна војна навистина не завршила.
Локален херој