Не е ниту чисто „легитимно барање за правда“, ниту само „политички инструмент“. Тоа е мешавина од двете, но со силен нагласок на политичката инструментализација.
Протестот на 6 април 2026 година во Скопје (организиран од студенти од правните факултети на Универзитетот во Тетово, Универзитетот „Мајка Тереза“ и Југоисточниот европски универзитет) е реален и се однесува на конкретен проблем: околу 385 студенти Албанци бараат правосудниот испит (кој е задолжителен за адвокатура, судство, обвинителство итн.) да се полага и на албански јазик, а не само на македонски.
Легитимниот дел од барањето
Албанскиот јазик е службен според Уставот (амандманите од Охридскиот рамковен договор) и Законот за употреба на јазиците (2018/2021) – особено во општини каде Албанците се над 20% од населението, но и во државни институции за одредени постапки. Студентите навистина студираат право на албански на акредитирани факултети. Од нивна гледна точка, барањето да полагаат на мајчин јазик е прашање на еднаквост и практичност: зошто да се тестира знаењето преку јазик што не им е мајчин, ако подоцна ќе работат со граѓани кои зборуваат албански? Ова е слично на аргументите за јазични права во други мултиетнички држави (на пр. Белгија, Канада или дел од Швајцарија). Дел од албанските политичари (ДУИ/БДИ) и студентите велат дека Законот за јазици веќе го дозволува ова и дека одбивањето е „институционална дискриминација“.
Политичкиот и правниот контекст – каде станува инструмент
Министерството за правда (министер Игор Филков) и премиерот Христијан Мицкоски јасно велат: сегашниот Закон за правосуден испит (од 2019) не предвидува полагање на друг јазик освен македонски. Испитот НЕ е „управна постапка“ во смисла на Законот за јазици, туку стручен/професионален испит за проверка на компетенции за работа во правосудниот систем. Сертификатот по полагањето може да се издаде и на албански (ако се бара), но самиот испит се полага на македонски. За промена е потребна измена на законот – не „имплементација“ на постоечкиот.
Официјалната реакција на Министерството: протестот е „обид за политичка манипулација и етничка реторика“ од политички структури.
Зошто изгледа инструментализирано?
- Симболика на протестот: Албански и американски знамиња, транспаренти „Gjuha shqipe, gjuhë zyrtare“, „Охридскиот договор не се преговара повторно“, повици за оставка на Филков, скандирања „УЧК“ во некои делови. Нема македонски знамиња или пораки за заедничка држава. Ова не личи на „студентско барање за правда“, туку на етничко-политички перформанс.
- Тајминг и организација: Барањето не е ново (имаше дебата уште во февруари 2026), но протестот доаѓа во момент на коалициски тензии. ДУИ и други албански партии веднаш го поддржаа, а Бужар Османи зборува за „организирана политика за слабеење на албанскиот јазик“. Ова е класичен случај кога легитимно прашање се користи за притисок врз владата (ВМРО-ДПМНЕ + партнери).
- Практични и уставни дилеми: Правосудниот систем мора да функционира униформно (закони, преседани, комуникација меѓу судии/обвинители се на македонски). Полагање на два јазика создава ризици за точност на правни термини, еднакви стандарди и административни трошоци. Ако се отвори вратата за албански, логично следат барања за турски, ромски итн. – иако тие не се на ниво на 20%.
Заклучок
Барањето има основана суштина од аспект на јазични права и еднаквост за граѓаните што студираат на албански. Во идеална мултиетничка држава, тоа би требало да се реши преку законски измени со широк консензус (како што Мицкоски најави дека е можно со политичка волја). Но, начинот на кој се води – со етнички симболи, партиски поддршка, барање оставки и откажување од дијалог – го прави јасно политички инструментализирано. Не е „борба за правда“, туку уште една епизода од постојаната етничка политика во С. Македонија, каде јазикот се користи како алатка за мобилизација и притисок, а не за вистинска интеграција.
Ако се сака вистинско решение, треба парламентарна дебата, измена на Законот за правосуден испит (со јасни гаранции за квалитет) и фокус на практичноста, а не на улица и знамиња. Инаку, ова само ја продлабочува поделбата.
Извор: GrokAI