Кога станува збор за борба против корупцијата, Бугарија и Романија се земји за пример: Бугарија – за неуспех, Романија – за успех. Дали романскиот институционалното искуство е применливо и во Бугарија? прашува во анализа за “Дојче Веле” Јасен Бојаџиев:
Додека во Бугарија сè помалку луѓе веруваат во антикорупциските магии, во Романија си поигруваат со корупцијата обвинителите кои се нешто како суперѕвезди за луѓето и страшилиа за корумпираните. “Овој страв директно не парализира”, призна неодамна при апсењето висок член на владејачката партија.
Две земји – два модела
Во Бугарија нема прилики за такви грижи, бидејќи нема ниту еден осуден во врвовите на власта. Во Романија, стана банално да се цитира заклучок на весникот “Адеварул”, “министрите осудени за корупција, се доволно на број, за да направат влада во затвор”. При тоа – “влада на национално единство”, бидејќи “министри” се од различни политички сили.
Во Бугарија против корупцијата се борат над 40 различни институции. Романија изгради две, но работат институциите: Националната дирекција за борба против корупцијата – независно обвинителство, кој истражува злосторства во високите ешалони на власта, и Државната агенција “Интегритет”, која го следи разединувањето меѓу приходот и животниот стандард на државните службеници.
Сега во Бугарија се подготвува уште антикорупциската стратегија и, како што изгледа, главниот спор се врти околу прашањето дали да се создаде независна антикорупциската обвинителство како во случајот со “романскиот модел”.
Двајцата експерти, кон кои се сврте “Дојче Веле”, се едногласни во негативни проценки за “бугарскиот” модел, но не се согласуваат за тоа како тој да биде изменет и, соодветно, на прашањето дали може и треба во Бугарија да биде пренесен романскиот модел.
Реформа на обвинителството и полицијата
Иванка Иванова, директорот на правната програма на “Отворено општество”, дава негативен одговор, но според неа самото прашање е погрешно поставено. “Две држави, кои се наоѓаат на дното на сите меѓународни листи за ефикасност на државното управување и владеење на правото, да се учат едни од други е апсурдно”, вели таа. И додава дека ако треба да се учиме од некого, тоа е повеќе од земјите кои стојат на чело на овие рангови – скандинавските пример. Главната причина за негативноста на нејзиниот одговор сепак е нејзиното верување дека “нема потреба ниту од специјализирана државна антикорупциската политика, ниту од специјализирани антикорупциски институции”.
Според нејзините зборови, досега создадените во Бугарија антикорупциски единици се развиваат по две сценарија: се претвораат или во „неефиасни институции„, или во алатка за расчистување на политичките сметки. Првото сценарио може да биде илустриран од БОРКОР – орган кој троши милиони без никаков видлив ефект. Сценариото со политичкиот инструмент се илустрира од Комисијата за конфликт на интереси кон НС и “изгубеното тефтерче” на нејзиниот поранешен претседател, во кое беа снимени политички нарачки за изведба. Каква и нова антикорупциска структура да се создаде, таа неизбежно ќе влезе во еден од овие две сценариото. Покрај тоа, таа ќе оперира во средина на многу високо општествена недоверба. Создавање на нови институции не ја зголемува довербата во органите на државната власт, напротив, тврди Иванова.
Според неа бугарскиот проблем е институционален, но поврзан со главните институции: Народното собрание не ја контролира владата, судството не контролира и не ја одвраќа политиката. За да се реши овој проблем, треба реформа на главните институции – обвинителство, полиција, а не создавање на нивен пандан. Покрај тоа, ако претпоставиме дека воопшто е успешен (а според Иванова се уште е рано да се одговори на ова прашање), романскот искуство е непогодно за нас заради целосно различната уставна рамка. Во Романија обвинителството се наоѓа во власта на министерот за правда, односно – Владата може со леснотија да создава единици во обвинителството. Во Бугарија не може. За обвинителите во Романија има посебна комора на Врховниот судски совет и тие не се мешаат при назначувањето на судиите. И последно, во Романија само судиите се заменливи. Ние се уште не сме го создале структурни гаранции за независноста на судот. Тоа ќе се случи, ако ВСС биде навистина поделен на две комори – и промените во законодавството во оваа насока треба да бидат врвен приоритет на владата, смета Иванка Иванова.
Романското искуство е применливо, најважна е независноста
Разликите во уставната рамка се една од причините поради кои Рада Смедовска-Тонева од фондацијата РискМонитор е против директниот и механички трансфер на романскиот модел во Бугарија. Експертката смета дека, сепак, тој го има во многу земји и карактеристики, кои можат и треба да бидат позајмени и применети.
Најважна меѓу нив е организационата структура, а особено нејзината независност и автономија. Колку разбирам, наведува законскиот експерт, противниците на оваа независност кај нас сега велат дека не можеме да создадеме независна структура надвор обвинителството, бидејќи уставот не ни го дозволува. Тоа е така, но и во Романија, таа не е надвор од обвинителството, а е прикачен на неа, а во исто време го задржува поголема автономија.
Оваа автономија се изразува во неколку начини. На пример во изборот и назначувањето на шефот и на вработените во оваа служба. Првиот нејзино директор во Романија, доделен од тогашната министерка за правда Моника Маковеј, бил избран со помош на психолог. Бидејќи за таква позиција е потребен решителен, храбар човек кој ќе се отцепи од апсолутно од секакви зависности. Во слични стрес-тестови помина и сите наредни состаноци, како по правило тоа се млади луѓе кои не биле до овој момент на државни позиции и не се во никој начин поврзани со економски интереси. Автономијата се изразува и во тоа дека директорот, кој е со статус на заменик-јавен обвинител, сам избира и именува луѓето.
Сето ова ќе е многу важно и за Бугарија. Бидејќи ако шефот на слична структура ќе биде избиран од ВСС, со целата негова досегашна контроверзна практика кај овие назначувања, јас сум прилично скептична дека на чело ќе застане човек од кого може да се очекува некаква промена, вели Смедовска-Тонева.
За да стане можна промена
Според експертката, следниот инструктивен за Бугарија момент е надлежност на една таква служба. Во Романија се прифатија многу тесна материјална компетентност, како антикорупциската дирекција се занимава со корупциски кривични дела од одредено ниво нагоре. Смислата на ваква специјализирана институција е да се фати 10 дела на година, но тие навистина да се најголемите, посочува Смедовска-Тонева.
Фундаментален елемент за ефективното функционирање на институцијата е експертски состав. Во Романија, на пример, заедно со обвинителите во неа работат одреден број полицајци, кои се испратени. Така тие купени секаква хиераргхиска зависност со полицијата и стануваат директно подредени на шефот на антикорупциската дирекција. Во неа има многу јасна дистинкција на функциите – одделни тимови вршат истрагите, други ги гледаат делата во која судска фаза се. Како сите имаат многу сериозна стручна поддршка – финансиска, економска, компјутерска, даночна.
Важни се и овластувањата и особено специјалните методи за истрага, кои ќе бидат обезбедени на една таква структура, бидејќи корупциските кривични дела се многу тешки за истрага и докажување, посочува Смедовска-Тонева.
Конечно таа се враќа на најважното според неа – независноста на евентуална бугарска антикорупциската институција со романски образец. Против неа во моментов има отпор, бидејќи се толкува како повлекување на власта од рацете на обвинителството. Додека во Бугарија има рефлексии од овој тип, промената е невозможна. Каква институција да направиме, заклучува Смедовска-Тонева.