Како што е познато, барон фон Минхаузен успеал да побегне од калта, откако го фатил коњот за косата. Со силна рака тој не само што се спасил себе су, туку и коњот. Бугарија треба да се учи од неговото искуство, ако сака да излезе од корумпираното мочуриште, без да остане магаре во калта. Проблемот сепак не е само гравитациски – кај нас, за жал, едната рака на Баронот влече надолу, таа краде.
Корупцијата не е апстракција. Како и многу други концепти јавно се злоупотребуваат и таа почна да губина значење. Често пати секој проблем – од неефикасноста на администрацијата до згрешени стимулации во системот на здравството или образованието – се опишуваат како “корупција”. Но ако сè е корупција, таа станува начин на живот – било да е тоа мизерен или таков, кој заслужува да биде опишан како “начин на живот”. А со начин на животот борба тешко се води. Судбина – што можете да направите.
За да не дојде до таков фатализам, потребно е “корупцијата” да биде сведена до јасно дефинирани проблеми. Во сегашната ситуација најважните корупциски проблеми кај нас изгледаат вака:
– Четири милијарди на даночните обврзници беа украдени преку една банка. Шемата се уште не е сосема јасна. Парите се дадени како кредити на компании, чии сопственици се кријат зад офшор регистрирани компании, иако во моментов се обидуваат да го продадат својот апетитот средства. Кои се овие сопственици, кои се кредито-примателите кои не си ги вратиле парите?
– Како е можно да се дојде дотаму? Зошто служби, обвинителство, надзорни институции не си ја направиле нивната работа и не се алармира за постоечките проблеми?
– Зошто нема силен притисок од јавноста за овие прашања да добијат брз и категоричен одговор?
Последниот збор е клучното прашање за “корупцијата”. Ако јавен притисок нема, значи за нас тоа е начин на живот – така стануваат работите тука. Ако дадеме одговор, борбата против корупцијата, екстракција на познатиот хронично-палијативен карактер и се состои во пакети од законодавни и административни “мерки” – лекови против болки за настраданите и почувствителните.
Во таа смисла, прашањето со корупцијата е целосно политички, а не е прашање за магичното институционално решение. Т.н. “Романски модел” не е рецепт за законите, а е сведоштво за едно решение на романските политичари, донесена под притисок на романското општество – да дозволат вистински, кои граничат крај истраги, независно од тоа кој во моментов е на власт. Разликата помеѓу Бугарија и Романија не е толку институционална, а во тоа дека кај нас таква одлука не е донесена. Или е донесена од едни, додека други одлучиле токму спротивното. И се случува, дека едната рака се повлече нагоре, а другата надолу.
Кој каде повлекува?
Моторните напори моментов се јасни и тие имаат конкретни политички носители. Антигравитационните сили се концентрирани во реформистичкиот блок и се персонализираат главно од Христо Иванов, Радан Кунев, Меглена Кунева и нивните истомисленици. Тоа се луѓето кои се заложиле имињата и кариери на успехот на борбата против корупцијата, судските реформи и слично При неуспех тие немаат корисен потег – и колективно како РБ, и персонализирани личности – тиеќе претрпат политичка одговорност. Сите други си оставиле дупки, некои цели портали за извлекување и отпад на вината врз нив.
Во антигравитационните сили, за разлика од другите логори, Супермен, Бетмен, Ахил или Крали Марко не се забележуваат. Ова им предава ментално поодржлив вид, но пак публиката ја глода сомневање дали без суперхерој тие ќе успеат да се наметнат. Уште повеќе дека анти-гравитацијата сили не секогаш дејствуваат како тим и си имаат внатрешни спорови од родот на тоа кој е антигравитационен.
Поради слични спорови и сомнежи дури и меѓу нивните најискрено приврзаници се појавуваат поранешни гласови. Многумина веруваат дека битката е загубена фундаментално, и со трепет чекаат моментот кога тоа ќе “стане јасно” и РБ гласно ќе се повлече од власта. Веќе неколку пати имаше проби на слично, кои имаа позитивен ефект – лоши одлуки, како тоа за пензиските фондови или задржување на шефовите на службите, конечно беа ревидирани.
Засега лидерите на антигравитационните сили правилно проценуваат дека останувајќи внатре во Владата, даваат единствена реална шанса за борба против корупцијата. Заминувањето на фронта би се земало со нескриена радост и олеснување од бројните нивни противници (што е доволна причина да не се прави). Нешто повеќе, сепак, ако тоа се случи пред реалните битки за закони, персонални промени и сл., Тоа не би довело до некакво сериозно зголемување на јавната поддршка што да има клучно изборно значење. Во таа смисла, повлекувањето под слични околности само би ги влошила работите и би довело до зајакнување на чувството за безнадежност.
Про-гравитациските сили – оние кои влечат надолу, се побројни, но не се толку видливи и при директно прашање не би се идентификувале сами на овој начин. Затоа тие можат да бидат препознаени главно за содржината на позиции кои заземаат:
– “Ние сме за откривање на целата вистина за КТБ, но каква и да е таа, ДПС и особено г-дин Делјан Пеевски немаат ништо заедничко. Точно е дека Василев и Пеевски биле партнери, точно е дека биле блиски до ДПС, но веќе не се. Одговорен за банкрот на банката е исклучително едниот од нив. ” Овие аргументи може и да се вистинити, но проблемот е што тие се користат за да се блокира секој обид за непристрасно и доволно длабоко истрага на целата афера. Обвинителството не се самореализира, по ништо поврзано со Движењето и овој им бизнис амбиентот, што остава впечаток за предрасуди. Нешто повеќе, овие аргументи се користат за да се протурка тезата дека институционален проблем нема: “институциите – служби, обвинителство, регулатори – си работат нормално. Да, имаме инцидент со еден” фараон “- г-дин Василев, но за да се справиме со овој инцидент, само треба да го примениме законот, а не да правиме персонални и институционални промени. Вината е еднокреветна. ” Јасно е дека една таква позиција влече надолу земјата во нејзините напори да се пробие со порочни практики на соединувањето на политички и бизнис интереси;
– “SCM, БНБ, регулаторите, судот и обвинителството се независни тела кои се уставно заштитени, и владата и парламентот нема право да се меша во нивните активности.” Овој аргумент изгледа беспрекорно од гледна точка на уставност и правната држава, но е нецелосен. Да, независноста следува од поделбата на власта, но таа е обврзана со одговорност и со обврската за изработка на самокорективни механизми. Односно кога има сериозен не успех во активностите на одредена институција, таа треба:
а) да покаже дека може да носи одговорност; б) да има механизми за да се коригираат недостатоците. Одговорноста кај голем неуспех – од редот на КТБ – е една: оставка. Ако си банкарски или финансиски регулатор и си “проспал” таков проблем, – без разлика дали причината е неспособност или друга – е редно да се повлечат. Ако си служба за безбедност, а не знаеш во чии раце се стратешки средства како телекоми и клучни индустрии, редно е да се повлечат. Ова се правилата на демократијата и уставност – инаку целата институција станува за смеа. Во таа смисла, ако има независни тела кои одбиваат да ја признаат очигледни неуспеси, како и да сноси одговорност за нив, парламентот и владата имаат сериозно причина да сакаат институционална реформа. На ист начин стојат работите и кога независни институции немаат механизми за самокорекција. По устав ВСС мора да вежба дисциплинарна контрола над судот и обвинителството кај нас. Особено во однос на втората практично беа отсутни. Дури во блескавите случаи кои ставаат под сомнение работата на овие органи, – како костинбродската афера или истрагата на лажните обвиненија за обид за убиство, кои започнаа уривањето на КТБ – сериозна проценка и соодветни дисциплински решенија немаше. Кога работите стојат на тој начин, промени – вклучувајќи законодавни и уставни – се потребни. Оние кои се против нив и себе се саботираат, или пак само на зборови ги поддржуваат, а пак се прашуваат… како да – тие всушност влечат надолу.
“Неутрални”
Најголемата опасност не е во про-гравитацијата на силите сепак, иако името им е милион (во некои случаи буквално и во кеш). Најголем проблем се оние кои се доживуваат како “неутрални” и за целта едноставно чекаат крајот на борбата. Или пак – ако не можат да се воздржат – еднаш повлече нагоре и еднаш надолу за рамнотежа. ГЕРБ и Бојко Борисов ризикуваат да останат во оваа позиција. Треба да биде јасно дека сепак легитимен арбитража меѓу анти и про-гравитациските сили не може да има. Ако не повлекува солидарно нагоре, само тежи и ги влечеш сите кон дното. Односно арбитерот – во случајов – игра само за едниот тим по дефиниција. Заклучокот е дека место за “неутрални” во ситуацијата нема: секој треба јасно да ги идентификува каде стои, а ако не го направи навреме, по default ќе биде распределен кај тежина и влече надолу.
Нешто повеќе од “тројната” коалиција наваму почна да се наметнува едно тотално погрешно разбирање за парламентарното управување во земјата и особено во делот за колективната одговорност на владата. Со формулата 3: 5: 8 Прванов и трите партии во кабинетот “Станишев” небаре ја поделија и одговорноста во соодветната пропорција. Слична феудализација по устав кај нас не е можна: Сите носат колективна одговорност за сите одлуки. Неодамна АБВ и министер Калфин – очигледно под притисок од Прванов – сакаат да ја ревитализира погрешната си интерпретација: види ли ја делиме социјалната политика, но ништо друго, а особено буџетот и надворешната политика. Таков потег во еден систем на колективна владина одговорност нема – додека во владата стоиш зад секоја една негова политика солидарно. Ако не си согласува со нешто – напушташ.
Разбирање на овој елементарен принцип на уставност би изкристализирана ситуацијата во земјата. Неутрални набљудувачи внатре во владејачката коалиција не може да има. Да, едни ќе се занимаваат со политика, а други со друга, но сите солидарно носат политичка одговорност за нивниот успех или неуспех.
Тоа е ситуацијата на нашиот колективен Минхаузен во моментов. Како во секој потфат, секогаш ќе се најдат специјалисти, кои да објаснат како ништо не може да се случи, колку тој всушност е тежок и безнадежно заглавен. Во принцип, по дефиниција и во практиката. Проблемот е сепак, речиси насекаде низ Европската унија – а сега дури и во Романија – “чудата” се случиле и луѓето успеваат да се повлечат од мочуриштето на модерниот непотизам, склоноста кон мито и бакшишот. Турцизмите тука се само стилски избор – тие можат да бидат лесно заменети со русизми или зборови со латински корен како клиентелизам, корупција и ароганција, на пример. Што покажува дека справувањето со овие проблеми не е прашање на судбина на еден или друг народ, а на рационална стратегија, упорност и политичка храброст./портал “Култура”анализа на Даниел Смилов.