“Заглавување Дали некогаш сте во лифт”, ме праша неодамна еден македонски политичар. Бевме во Скопје, главниот град на земјата, зафатена во последната година од големи јавни протести, каде владиниот плоштад е окупиран од демонстранти, а во текот на цела година парламентот е бојкотиран од опозицијата. “Замислете да стоите заглавен во лифт 20 години. Тоа се случува со нас”. Споредбата е безпогрешена. Македонија, земја на Балканот со население од околу два милиони луѓе, 30 проценти од кои етнички Албанци, успеа да остане настрана од војните во поранешна Југославија во 90-тите години, но тоа е далеку не значи дека остана мирна.
Уште од првиот миг на прогласувањето на независноста на Македонија во 1991 година, Грција одбива да го признае нејзиното име од историски причини, бидејќи истото име носи и еден грчки регион. Грција стави вето над членството на Македонија во НАТО и се спротивстави на обидите на земјата да се приклучи кон Европската унија.Брисел и Вашингтон беа стаписани, но немоќни. Во 2001 година, во која доминираа Албанци западна дел на земјата избувнаа вооружени етнички судири, кои се закануваа да прераснат во граѓанска војна. Македонија ја надминаа оваа криза, но политичката и етничките тензии останаа. Паднале во стапица, поради недостатокот на напредок за прашањето за името, поради заканата од етнички конфликти и деморализирани од слабата економија со едно од највисоките нивоа на невработеност во Европа, Македонија беше оставена во чекалната на Европа. Не е изненадувачки, дека во последните пет години земјата е напуштена од 300 000 луѓе.И додека Македонија симулира реформи, а Брисел ја глумат интеграцијата, а режимот постепено еволуирале во балкански вид “податлив демократија”.
За да бидеш доделен на државна служба, треба да си гласач на владејачката партија, а најпопуларната телевизија, настроена критична кон Владата, беше затворено. За владејачката партија, која носи импозантното име Внатрешна македонска револуционерна организација – Демократска партија за македонско национално единство ( ВМРО-ДПМНЕ), се изборија да го зацврстат мислењето дека на опозицијата не може да се има доверба, а изборите се организирани на таков начин што ќе обезбедат реизборот на владејачките. Верувајте во сопствената идеја дека е жртва на надворешен заговор, македонската Влада усвои агресивна националистичка реторика кон своите соседи. И додека во последната деценија владата се занимаваше со тоа да расне несогласувања, јавното незадоволство почна да расте.
Момент на вистината настапи во почетокот на годината, кога лидерот на опозицијата – Зоран Заев – ги најави претстојните јавни скандали, со кои ќе ја поткопа довербата во режимот. Во февруари тој почна да објавува делови од незаконски снимени, според неговите тврдења, 670 000 телефонски повици на опозициски политичари, новинари и духовни водачи. Протекоа разговори кои открија корупција, злоупотреба на власта и политичка ароганција на највисоко ниво, манипулирање на изборите и дури прикривање на убиство. Општеството, обземена од бес, излезе на улиците барајќи длабока реформа на националната политика, вклучувајќи и за промени во раководството на земјата. Незадоволството не успеа да биде потиснат со оставката на неколку клучни министри, меѓу кои и шефот на специјалните служби. Оттогаш земјата останува арена на анти- и про-владини протести. Во мај во близина на Куманово се дојде до судир меѓу вооружена албанска група и македонските сили за безбедност, во кој загинаа 22 лица, нешто што ги враќа стравувањата од етничко насилство.
Денешната криза сепак е ништо, но не и враќање кон 2001 година Гневот против елитите ги обединува Македонците и Албанците и нивните демонстрации се еден од ретките случаи во кои сонот на Европа за мултиетничка Македонија станува реалност. На 2 јуни комесарот за проширување на Европската унија, Јоханес Хан договори договор за одржување предвремени избори до април 2016 година меѓувреме Парламентот треба да прифати промени во изборните закони кои гарантираат фер игра меѓу владејачката партија и опозицијата. Овој договор е очигледна демонстрација дека иако го позагубила сјајот, Европската унија останува главен надворешен актер на Балканот. Но, патот на Македонија назад кон либералната демократија нема да биде лесен. Протестите во Скопје го променија јавното расположение и привлекоа вниманието на светот кон Македонија, но сами по себе тие не можат да донесат институционална промена. Сигурно скандалите нанесоа штета на владејачката централно-десничарска партија и нејзиниот албански коалиционен партнер, но анкетите покажуваат дека ако изборите се утре, тие повторно ќе бидат победници како владејачки партии.
Политичката поларизација, особено видлива во недостатокот на независни медиуми – не само на “про-опозициски медиуми”, но и овозможи на владата да преживее во оваа криза.Г-дин Заев демонстрира политичка храброст и откри злоупотребите на власта, но му треба уште поголема храброст да ја промени сопствената Социјалдемократска партија .
Демонстрантите по улиците треба да се ослободат од наивното верување дека Европската унија и САД ќе го поддржат нивното барање за револуционерни промени.Европската унија е во дилема, не само поради стравувањата кризата да не прерасне во етнички конфликт или поради разликите во ставовите на земјите-членки, туку и поради еден контра-наратив , Русија, според која протестите се организирани од странци. Според тврдењата на Москва протестите се дел од стратегијата на западните сили за симнување на влади кои не се добро настроени кон нив Соседите на Скопје исто така се немирни. Тие не го сакаат особено овој прирачник, но стравуваат од нестабилност. Во исто време се надеваат дека во блиска иднина ќе донесе добри вести .Бугарија поконкретно се надева со политичките промени да се направи можно потпишување на билатерален договор меѓу двете земји, кој долго време е блокиран од актуелната влада во Скопје.
На крајото, и покрај сите проблеми, последната криза во Скопје дава причина и за оптимизам. Сите треба да се обложуваат не на револуцијата, туку на разумниот компромис – прифатлив не само за политичките лидери, но и за граѓаните кај кои е силна недовербата кон овие лидери. И да се надеваат дека лифтот сепак ќе тргне повторно, најдобро – кон Брисел.