1000 години од смртта на Самуил минаа и заминаа, споменик со неговиот лик (и очи) се издигна среде Софија и Скопје, претседател на Бугарија и цар Симеон отидоа до Солун, за да му се поклонуваат на коските на како што велат “бугарскиот владетел”, а нивната долга мисија за враќање на овие коски на бугарска земја пропадне уште еднаш.
Но духовите од минатото имаат навика често да креваат глава на Балканот . За време на официјалната посета на Бугарија, севселенскиот патријарх Бартоломеј I го избра токму моментот на врачувањето на официјален државен орден “Стара Планина”, за да упати едно историско барање.
“Од Вселенската патријаршија го користиме овој добар повод на нашата нова средба и создаваната долго време клима на взаемна доверба, пријателство и искреност, за да се истакне дека особено ќе придонесе во насока како на напредокот и развојот на татковината во ЕУ, така и на единството на Црквата и народот негов со останатиот православен свет, а несомнено и пред сè Вселенската патријаршија сака враќање на одземени за време на војните на Балканскиот полуостров свештени богослужбени вредности на нивните природни подобни свети обители на Северна Грција “, објави патријархот. По што прецизира кои светињи точно ги сака – оние земени од двата манастирот во Егејска Грција “Богородица Икосифиниса (Косиница)” и “Св. Јован Претеча”.
Тоа се покажа толку срамота што бугарскиот премиер Бојко Борисов се откажа од средбата со Вселенскиот патријарх.
100 години подоцна
Предметните вредности, меѓу кои голем број византиски ракописи и црковни материјали, се земени од манастирите од тајна бугарска мисија за време на Првата светска војна во 1916 година кога тогашниот директор на Народниот музеј и иден премиер Богдан Филов, заедно со група на научници, направиле попис на спомениците на културата и прибрале ракописи, икони, релјефи и др. работи. Малку подоцна манастирите страдаат за време на борбени дејствија. Поради тајноста на мисијата и некои трикови (како на пример инсценирање на пожар во воз), грчката страна така и не разбира дека вредностите се спасени и се наоѓаат во Софија. Со договорот меѓу двете земји од 1923 година сите прашања се решени, а Грција го губи правото да ги бара по официјален пат.
Ова сепак не и пречи да ги користи како адут. Според бугарските медиуми тајна мисија на чело со Марин Раиков со години се обидува да договори размена на ракописите и вредностите против коските на цар Самуил. Оваа размена речиси била договорена за време на првата влада на Бојко Борисов. Проблемот е што дел од вредностите се во Националниот историски музеј (чиј директор Божидар Димитров изгледа подготвен да се испазари за нив), но друг дел се во Фондацијата на проф. Иван Дујчев (учесник во мисијата на Богдан Филов). Таа е предводена од ќерката на Добри Џуров – Ели Джурова, експерт по византиски ракописи и историја на уметноста (и агент на военото разузнавање). Центарот “Дујчев”, каде се документите, е под заедничко туторство на фондацијата и Софискиот универзитет.
Итна средба помеѓу Борисов и проф. Џурова го провали тогаш договорот. Самиот премиер во интервју за сајтот “епицентар” го признава тоа. “Вартоломеј одамна ги сака овие светињи и кога за прв пат пред мене беше поставено ова прашање, јас побарав проф. Ели Џурова да ми ги покаже. Тие навистина се уникатни, многу се вредни и Бугарија во никој случај не треба да се дели со нив. Моето одбивање, Вселенскиот патријарх го доби уште во мојот прв мандат како премиер. Оттогаш сепак Вселенската патријаршија по различни канали се обидува да ме натера да бидат вратени овие вредности “, вели Борисов.
Улогата на Вартоломеј
Барањето, всушност, воопшто не е изненадувачко – Грција прави такви си децении. Медиумите пишуваат уште пред време дека иако одминала возбудата од прославата 1.000 години од смртта на Самуил, трансакцијата не е пропадната сосема и грчката страна се обидува да ги добие вредностите од Бугарија. Изненадувачка овој пат е насоката од која дојде – имено од црквата.
Според Иван Желев, поранешен шеф на кабинетот на патријархот Максим, поранешен декан на Богословскиот факултет и уредник на порталот dveri.bg, оваа позиција на Вартоломеј не е нова.
“Овие прашања беа поставени уште при првата официјална посета на патријархот Неофит во Истанбул, кога го посети Вартоломеј”, потсетува тој. Според него, главниот притисок за темата доаѓа од вселенскиот патријарх од северна Грција, каде што има силна желба ова прашање да се реши. “Лошото е што нема кој да му одговори и да му каже цврсто дека овие прашања се дозволени и не се за тоа ниво”, вели Желев. Тој смета дека Вартоломеј често има проблеми со другите автокефални Цркви – на пример романската и дури грчката, па споровите со бугарската не се невообичаени.
Според дипломатски извор во големото прашање е зошто воопшто се дошло до оваа посета, откако од неа не би настанало ништо којзнае што. Таа е на покана од БАН, кои го предложиле врачувањето на орденот на Вселенскиот патријарх,а Владата го одобри, а Светиот Синод бил домаќин на Вартоломеј I. Така се дојде до чудната ситуација во која еден од моторите на идејата за коските на Самуил – Росен Плевнелиев,го врачи орден на друг заговарач за размената, која така и не се случи.