Зошто на Блискиот Исток воените лица стануваат политичка опозиција?
Не успешниот воен удар во Турција е првиот не успех на војската во поновата историја на земјата.
Сега, кога експертите водат спорови за причините и последиците од не успешниот пуч, време е да се потсетиме како настанала традицијата на воените преврати на Блискиот Исток, а исто така и да видиме во што е суштината на противењето меѓу армиските кругови и граѓанските власти како во Турција , така и во другите земји од регионот.
Традиционално на Блискиот Исток војската почитувана како сталеж и често излегува на сцената на политичката историја. Станува збор не толку за големи воени умови, кои станале политички лидери, колку за воените институти таа и во целина.
На пример египетските мамелјуци кои биле значајна војничка каста, и ја земат власта во земјата и ја остваруваат до освојувањето на Египет од Турците. Тие се конечно истребени од Мухамед Али во 1811 година во Османлиската империја. Јаничарите официјално ги сметаат за робови на султанот, но со текот на времето се претвораат во влијателен политички институт и се ликвидирани од Махмуд Втори во 1826 година
Државата не може да постои без вооружени сили, но армијата се претвора во опасност за политичката елита кога стекнува социјална и политичка самостојност. Јаничарите стануваат опасни за султаните, кога веќе имаат лични фарми и семејства.
Немирите стануваат едвај и единствениот начин војската да дојде на власт и да се претворат во владејачка класа. Најмногу воени преврати на Блискиот Исток има во 50-тите и 60-тите години на минатиот век, кога земјите од регионот се ослободуваат од колонијалната зависност.
Првиот и најпознат воен удар е револуцијата на “Слободните офицери” во Египет под водство на Гамал Насер во 1952 година Насер и неговите пријатели немаат високи војнички титули. Шефот на превратот е потполковник, а повеќето од останатите вклучени офицери се мајори.
Анализирајќи ги и другите удари, можеме да кажеме дека токму просечната офицерски состав е револуционерно поставената група – тој е најмногу бројна, силно амбициоза и нема привилегии кои успеваат кај генералите. Важна е и позадината, на кој се врши државниот удар – Египет е разделен и политички нестабилен, кој се зголемува поради поразот во првата еврејско-арапска војна.
Монархот нема посебен авторитет и не е изненадувачки дека никој не застанува во негова одбрана. Крајно важно е и времето кога се врши државниот удар – ноќта е најсоодветно време, бидејќи не се бара учество на широки народни маси. Затоа народните револуции е најдобро да се прават во текот на денот или вечерта, а воените преврати – ноќе, кога сите спијат.
Интересен е и државниот удар во Ирак во 1958 година. Позадината личи на египетскиот – народно незадоволство од владеењето на монархот, членството на Ирак во багдадскиот пакт, создаден од САД и Велика Британија, која непосредно пред тоа го нападнала Египет за време на Суецката криза.
На чело на превратот е полковник Касем и генерал Ареф, кои делуваат на египетскиот модел, заземањето претседателската палата, телеграфите и радиоцентралата. Само дека ирачкиот удар е многу крвав – Египќаните го ослободуваат кралот, а Ирачаните убиле цело кралско семејство и премиерот. Без крв е државниот удар нак – Моамер Гадафи.
Тој е најмладиот од сите лидери на блискоисточните пучисти – на 27 години е и е само капетан. Сите овие удари кон кои можеме да го додадеме и сирискиот од 1963 година и алжирскиот од 1965 година, кои водат кон тоа дека војниците се претвораат во владејачка класа и ја чуваат оваа позиција во текот на дваесеттиот век.
Воените режими одиграат важна улога во модернизацијата на земјите од Блискиот Исток, но со времето деградираа и се претвораат во олигархиските структури. По оставките генералите заземаат важни административни позиции, а армијата станува крупен сопственик. Ослободениот од политиката армиски елита почнува да ги губи војните.
Иако го задржува елитистичкиот статус и во почетокот на овој век, војниците веќе не се единствената образована и организирана заедница во државата. Развојот на граѓанските институции, појавата на нови информатички технологии, зголемувањето на бројот на амбициозните млади – сето тоа доведува до исчезнувањето на претставата за армијата како за повеќето напредни дел од населението.
Само Арапската пролет, со која беа поврзани толку надежи за социјални промени, не успева да обезбеди преминот од воено кон граѓанско управување. Напротив, хаосот и отсуство на волја за управување кај политичарите дадоа нова шанса на војската.
Турција, исто така долго време останува политички заложник на вооружените сили. Но во споредба со арапските држави тука ситуацијата е поинаква – воен елемент е суштински дел на турската република од моментот на нејзиното основање. Фактички токму на турската армија е доделена улогата на татко на идеите на Ататурк.
Кога се прават преврати, војниците всушност го ништат политичкиот систем, нишалото од неа оние елементи кои не одговараат на претставата е за секуларната претстава на национална држава, и по некое време ја враќаат власта на граѓаните. Недостатоци на овој систем е дека политичарите, порано или подоцна, можат да излезат надвор исцртани нивните рамки, да станат силни и да го ограничат овластувањата на војската. Тоа и стана во Турција.
Сепак и покрај тоа што војската беша ослабена и поделена, нивното значење во последните години пак почна да расте поради две важни закани за државата – едната е поврзана со Сирија и Ирак, а другата – со курдскиот проблем во југоисточна Турција.
Од 2013 година Турција се наоѓа во турбулентни состојба – немирите во паркот “Гези”, корупциски скандали, влошувањето на ситуацијата во Турски Курдистан, парламентарната криза од 2015 година, проблемите во односите со Русија, САД и ЕУ, серијата ужасни напади во големите градови, чудното напуштање на премиерот Давутоглу …
Кризата е идеално време за метежи. Интересно е дека уште оваа зима во медиумите почнуваат да се појавуваат пораки за воен удар. Дури во март војницитесе принудени да направат изјава: гласините за можен удар не соодветствуваат на реалноста.
А на 15 јули стана токму спротивното …
Веќе имаме доста верзии за тоа зошто државниот удар пропадне. Дали тоа била итар потег инсцениран од Ердоган, или воените лица кои едноставно биле изиграни, и што не е толку важно. Јасно е едно – имаме срушен удар, како што често се случувало во историјата на султаните и Јаничарите.
Нема сепак сомнежи дека со овој не успех останува уште еден чекор кон слабеењето на турската армија. Сега Турција и демонстрира на целиот Блиски Исток можноста за излегување од фазата на општествено-политичкиот монопол.
Тоа сепак не е толку оптимист процес, како што можеби изгледа на прв поглед.
Султанот победи Јаничарите, но тоа може да се покаже како Пирова победа – ниту курдскиот ниту сирискиот проблем отпаднаа од дневниот ред. Во историјата на односите меѓу воените лица и цивилните власти победата на вторите често водела до пораз во војната. Така, по радоста од ликвидирањето на јаничаските куќи во 1826 година следува тагата од поразот во руско-турската војна од 1828-1829 година.