Од светските клучни фигури веројатно само папата или претседателот на Кина се избираат на таков мистериозен начин како што тоа се прави со еден генерален секретар на ОН.
Овој де факто лидер и главен портпарол на организацијата номинално „бива„ назначен од Генералното собрание на сите членови на ОН “, по препорака на Советот за безбедност”, како што гласи во Повелбата на ОН.
Во практика, тоа значи дека одлуката секогаш се базира на петмината постојани членки на Советот за безбедност, кои се со право на вето.
Зад затворени врати тие се занимаваат со подолги преговори пред постигнување на договор и добивање на едно име, кое Собранието го одобрува.
“Советот за безбедност во минатото не пуштало ни чад ни сигнали”, вели Натали Самарасинге, коосновач на кампањата “1 за 7 милијарди”, и тоа бара ревизија на процесот на назначување.
“Поголемиот дел од времето ние немавме идеја дури кој уште дејствувал за оваа работа.” Процесот на промена на Бан Ки-Мун, јужнокореец, чиј втор мандат како генерален секретар завршува во декември, ќе биде отворена на 70-годишната историја на ОН.
Дванаесет кандидати – шест мажи и шест жени – беа јавно објавени откако беа номинирани од нивните земји членки на ОН. Тие учествуваа во дебати и објавија позиции, а самата ОН се согласи со широки критериуми за назначување.
“За мене тоа претставува прилично драматична промена”, вели Самарасинге кој е и извршен директор на Друштвото за ОН во Обединетото Кралство.
“Ова е процес кој навистина не беше процес во поголемиот дел на седум децении … Ова звучи прилично засновано, но при фактот дека имаме широка временска линија, имаме некои критериуми за селекција, имаме јавна листа на кандидатите, но и шансата да бидат чуени овие кандидати, е огромна, огромен чекор – напред. “Скептично останува – одлуката на Советот за безбедност и тој не е должен да избира од листата на објавените кандидати.
Но, додека Самарасинге верува дека промените во процесот политички потешко ќе се направат во советот кој треба да избере некој кој се претставил слабо, а втори постијат и други, кои се скептични. “На крајот ќе бидат избрани имиња и типови на луѓе кои имаат шанса да добијат, а минува низ тројцата неудобни членови на П5, имено Кинезите, Русите и Американците”, вели Пол Кенеди, професор по историја на Универзитетот во Јеил и автор на “Парламентот на Ман”, историја на ОН.
Според Кенеди процесот секогаш бил за наоѓање на најмалиот заеднички именител – човекот (за него секогаш бил еден човек), кој барем ги иритира Русија, Кина и САД.
“Секој од овие реформатори дејствува за заборавање на цврстата политика на деталите. Кого таа личност може да навредува во минатото? ”
Одлуката за наследник на Бан Ки Мун се очекува да биде направено до крајот на септември, но двете претходни анкети преземени во рамките на 15-члениот Совет за безбедност во последните недели, дадоа корисни знаци како се појави процесот.
При испитувањата на членовите беше даден билтен за секој кандидат и беа поканети да посочат дали тие би сакале оваа индивидуа да биде промовирана скршно или не нудат мислење за него. Последното истражување од 5 август покажа дека се појавува како водечки кандидат Антониу Гутериш, поранешен португалски премиер и поранешен шеф на Агенцијата за бегалци на ОН. Гутериш доби 11 гласа за “поттикнување”, два за “обесхрабрувачки” и два “без мислење, покажуваат стигнале до јавноста резултати.
На првото анкетирање на 21 јули, Гутериш доби 12 “охрабрени” и три “без мислење”. Поранешниот српски министер за надворешни работи, Вук Јеремиќ, стигна на втората позиција со осум “охрабри”, четири “обесхрабрени” и три “без мислење”, претекнувајќи го аргентинскиот министер за надворешни работи Сузана Малкора, која доби осум “промотивни”, шест “обесхрабрени” и едно ” без мислење “.
Неочекуван победник е поранешниот словенечки претседател Данило Турк – многу луѓе гледаат на него како на неочекуван победник – стигна од втор до четврти, со седум “промотивни”, пет “обесхрабрени” и три “без мислење”, а Ирина Бокова на Бугарија, генерален директор на ОН културна организација УНЕСКО, е на петтата позиција.
Целта на овие претходни анкети е да биде намален бројот на кандидати за избор. Поранешниот хрватски министер за надворешни работи Весна Пусиќ, која беше на последно место по првата анкета, отпадна од трката, додека други, кои биле предмет на жестоки шушукања – како поранешниот премиер на Нов Зеланд Хелен Кларк, видоа дека нивните шанси се намалуваат.
Но, трката ни од далеку не е завршена. Ако еден или двата “обесхрабрени” Гутериш доаѓаат од член на П5, на неговата кампања може да и нанесен фатален удар.
Но, изборот на П5 нема да станат јасни до подоцнежна фаза од процесот кога шарените ливчиња ќе се издвојуваат од гласовите од П5 од останатите. Гутериш има исто две нешта кои работат против него: тој не е жена и не е од Источна Европа. Групи на граѓанското општество и речиси една третина од 193-те земји-членки на ОН притисок за првата жена генерален секретар.
Четири од овие земји – Јапонија, Шпанија, Уругвај и Венецуела, се во Советот за безбедност. И многу земји, вклучувајќи ја и Русија, тврдат дека согласно Конвенцијата за географската ротација, која е во сила од почетокот на 90-тите години, е ред на Источна Европа да земе највисоката функција. Седум од останатите кандидати се од овој регион, вклучувајќи голем број западноориентирани поранешни премиери и министри за надворешни работи, кои можеби ќе предизвикаат приговори од Русија.
Ова може да ја фаворизира Бокова, која има беспрекорни меѓународни препораки, но исто така е образована во елитен московски универзитет и има семејни врски со Бугарската комунистичка партија пред падот на Берлинскиот ѕид. Бокова доби седум “обесхрабрени” гласови на 5 август, сепак некои аналитичари сметаат дека САД и Велика Британија не се убедени. Се смета дека Вашингтон лобира за Малкора, министерот за надворешни работи на Аргентина.
Огромни предизвици Наследникот на Бан Ки Мун ќе ја преземе улогата во време на огромни предизвици. ОН била критикувана за своите одговори на сириската граѓанска војна, Ебола и бегалската криза. Мировната улога е во фокусот на интензивна дебата и мислења за тоа до каде може да оди генералниот секретар во спротивставување на Советот за безбедност многу се разликуваат.
Личноста на генералниот секретар е поважна од било кога, тврди Самарасинге. “Еден добар човек, некој кој знае како да се управува системот, може да се движи во границите на политиката со многу голем ефект”, вели таа.
“Ова може да биде ништо – од користењето на моралниот авторитет до зборување за прашања како правел Бан Ки Мун за нешта како климатските промени и насилството врз жените и правата на ЛГБТ, до водење на интелигентни состаноци.
“Сами нема да го решиме проблемот со климатските промени или бегалската криза. Потребно ни е глобална соработка. Неопходно е ОН да се вмеша и да напредува. Па мислам дека тоа е едно од најважните состаноци кои ОН некогаш ги правило за генерален секретар. ”
Додека признанието дека шефот на секретаријатот на ОН – огромна бирократија од 41. 000 луѓе – останува важен глас на “мека сила”, Кенеди верува дека улогата стана помалку важни отколку била во средината на минатиот век. Ниту пак има големи очекувања за наследникот на Бан Ки Мун. “Генералниот секретар може да биде изненадувачки експресивен човек за третиот свет, или за жените и социјалниот агенда. И тоа ќе биде добредојден … Но, како целина, неудобните тројца попрво, генералниот секретар – тој или таа, да не е неповолен човек “.