Анализа на Даниел Смилов од порталот” Култура ”
Светот е паднал во стравови и психоза. Она што беше во основата на современата цивилизација – имено глобализацијата – сега почнува да плаши, фрустрира и води до депресија.
Слободата без граници од сон се претвора во закана. Меѓузависноста се гледа како зло. Неограниченото движење почнува да изгледа како смртна опасност. Анализирајќи слични драматични пресврти во масовните расположенија, Иван Крастев ги придава на “одвратна на глобализацијата” – проблем за кој многумина зборувале во теорија, но со кој допрва ќе се соочуваме во пракса.
Реакциите на стравувањата од глобализацијата се од два вида. Либералниот мејнстрим или ги игнорира овие стравови, со насмевка или со иронија, се обидува да ги лекува со психотерапија.
Првиот приод води до карикатуризацијата на националпопулизмот и неговите лидери. И навистина, како ќе почнеме од Трамп и дојдеме до родна популистичка инкарнација, во сите професионални продавачи на стравови има нешто комично и апсурдно.
Иронизацијата работи сепак, додека овие фигури се релативно маргинални. Кога тие се натпреваруваат за претседателската фотелја во Америка, работите веќе стануваат можност за иронијата. (Всушност и Хитлер бил комичен во 1920 година, но едвај денес некој го гледа така.)
Втората стратегија е да се борат против стравовите преку името нарекувајќи ја вистината и фактите. Овој пристап исто донекаде работи, бидејќи во принцип продавачите на стравови не се свеси дека драматизираат.
Но, проблемот е дека секоја теорија – колку и да е апсурдна таа – може да има факти кои ја поддржуваат. На пример тоа дека каде и да погледнеш Земјата изгледа рамна, ја поддржува теоријата дека таа навистина е рамна. На ист начин и теоријата дека глобализацијата ќе го уништи светот, е поддржана од голем број на факти – од терористичките акти до загуба на работни места во одредени градови.
Нешто повеќе, во јавниот живот мислењето на луѓето е клучот: перцепција е реалност. Ако во еден момент сите почнат да сметаат дека глобализацијата е опасна и остра, тоа навистина ќе се случи така, бидејќи општата депресија ќе доведе до економски проблеми, социјални судири, насилство, загуба на управливост, итн.
Вториот тип реакција на стравот е на оние кои ги поттикна и ги користи политички. Тие формираат неверојатно шарена коалиција која се шири до крајни национал-популисти и десни радикали и во текот благовидните конзервативци (а дома и социјалисти), та дури до крајната левица.
Заедничко за сите нив е дека сакаат да го лизнат либералниот мејнстрим и да дојдат на власт. Во тоа нема ништо лошо и тоа е “дел од играта”, колку за целите на трката да не се стави крај и на самата демократско-уставна игра. Другото вкупно меѓу нив – и тоа е проблематично – се техниките со кои се поттикнуваат стравувањата од глобализацијата.
Секој терористички акт се претвора во предвидување неизбежна апокалипса; секој бегалец во земјата го скратува историското време на нацијата со минута, час, ден, деценија (по вкус); секој муслиман во Европа трае како честичка од (очигледно крајната) европејска катарза; секоја тула во ѕидот со Мексико или секој метар бодликава жица одлагаат инвазија на иноземците и крајот на светот
Етика надвор паника и хистеријата
Комбинацијата од двата типа реакции водат до бранови на масовна паника и хистерија, кои интерферират и можат да предизвикаат сериозни психосоматски оштетувања. Кога станува збор за масовни процеси, можностите да им се влијае се ограничени.
Сепак, дури и во ваква средина неколку заеднички – стоички – правила на однесување можат да бидат од корист. Ако не од јавен интерес, тогаш барем за оние кои би сакале да се придржуваат кон рецептите на практичниот разум:
1) Зачувајго достоинство во лицето на неизбежното.
Глобализацијата – допаѓа ли или не – е неизбежна. Таа треба самата да се просветли да стреми кон универзалност, но плус тоа се развива по сопствена, технолошка-економска логика, која го изедначува начинот на живот на различни нации и култури.
Во продавниците насекаде има исти работи јадеме домати од Израел и грав од Полска, итн Документите и комуникацијата ни се чувани на сервери кој знае каде и се читаат од непознати.
Глобализацијата како целина еманципирање и изедначува, иако по места може да засилува нееднаквоста и дискриминацијата. Затоа таа едвај ќе престане генерално, иако ќе има и успешни локални бунтови против неа.
Еден неизбежен факт е и ќе биде миграцијата. Привремени ограничувања врз неа сигурно ќе има, но прашањето не е таа да биде запрена, а да биде во податлива големина и да не создава прекумерен стрес.
Во таа смисла секоја хистерија за целосно затворање, ѕидови, спречување на никого, кружна одбрана итн. ризикува да стане и во најцивилизираната политичката заедница во Северна Кореја. Колку мигранти, како и под кои услови ќе се допуштаат се валидни прашања за дебата, но затворањето на очите пред неизбежното не е позиција. Сеедно да се отргнеме од интернет, поради недостатокот на целосна контрола над она што се случува во него.
И пред сè, овие процеси не можат да се користат како изговор дека сме завршиле со базни хуманитарни обврски – како тоа да му помогнена човек во неволја.
2) праведна распределба на товарот
Глобализацијата е корисна за светот како целина, но нејзината тежина се поднесува различно. Во последно време супербогатите изгледаат во уште привилегирана положба и разликата помеѓу нив и останатите расте. Точно е дека и сиромаштијата во светот се намалува, но тука се важни процеси по места – всушност има енклави (цели континенти), каде таа се зголемила. Политиката не може да не е чувствителна на овие разлики – тие не се проблем само на академскиот дебата.
Разликите се случуваат во рамките и на едно исто општество.
Луѓето мигрираат и кон главните градови, и кон Европа и САД. Истото се случува во Велика Британија – и таму Лондон е многу богат, мултикултурна и космополитски од Северна Англија. Разликата помеѓу Калифорнија и Ајова едвај е помала од онаа меѓу Софија и Видин.
Политиката треба да бара овој баланс, кој ќе го задржи можностите за брз развој на Силиконската долина, но ќе “компензира” и области како Детроит, кои ја загубија егзистенција. Тука миграцијата е како проблем, така и решение. Но во ред со неа, очигледно ќе требаат и политики за поддршка да не заостануваат области, базирани на редистрибуција преку даноци.
Во февруари 2013 година кај нас избувнаа протести, чија главна причина беше зголемената цена на сметките при стагнација на приходите. Политичарите кои сакаат да останат на власт, треба да се чувствителни на таквите сигнали. Франција пред револуцијата од 1789 година не се справуваше економски лошо како целина – напротив, општата состојба се подобрува.
Но на позадината на зголемување на просперитетот, секоја привремена криза и чекор назад изгледаат уште драматични и способни да запалат немири и насилство, како што и стана. А најопасна од сè е цврстата конзервативна реакција против секакви реформи – фрустрација на слични обиди за реформи во Русија во речиси целиот XIX век води до навистина апокалиптичните настани по 1917 година.
3) Зачувај ги заедниците без ограничување на слободите
Задржувањето на политички заедници не е едноставна задача во една глобализирана средина. Најобразованите од една заедница може да изберат да мигрираат во космополитски центри. Најбогатите – да ги плаќаат даноците на друго место. Најсиромашните – да ја напуштат. Искушението за забрани и ограничување на правата се големи во еден таков свет. Да се забранат “странска” облека, фризури, обичаи, религија итн. Да се забрани пристапот или заминувањето на заедницата.
Најдобар начин за спасение на одредена заедница, сепак, далеку не е од тоа. Многу подобро е таа сама да стане центар на атракција за другите, па да не е нето донатор на луѓе и капитал. Да привлекува со институциите, начинот на живот, и просперитетот.
За жал, не е можно разликите меѓу регионите во светот да се минимизираат и тоа во среден рок. Има и парадокси: на пример помош за сиромашните региони првично ја засилува миграција од нив кон други места (само луѓето добиваат средства за патување и преместување).
Па колку и да се развива одредена заедница, ќе има период во кој луѓе од неа ќе мигрираат. Прашањето, следствено е работите да се стават на правилна основа и да се манифестира трпение.
Развојот ни дефинитивно е бавен и може да е далеку подинамично, но вистинското прашање е сепак дали стиа, а да не стоиме на едно место или да се враќаме назад. Глобализацијата не спречува оптимистичкиот сценарио – наместо “одбратноа против неа” може да му наштети.
4) Општи решенија
Вистински најголемата дилема која глобализацијата поставува пред индивидуи и заедници е дали да се “спасуваат поединечно” или да комуницирате со другите за заеднички решенија. Искушението да сте слепи патници за сите е голема: другите да ја понесат цената, а тие – придобивките.
Обединетото Кралство сака да ги намали трошоците за членство во ЕУ (како парични прилози и слободно движење) но да ги задржи за себе општото добро на единствениот внатрешен пазар. Унгарија сака да се искористи од структурните фондови и Шенген, но претпочита други да ги преземат бегалците и придружните трошоци. Германија сака да се ужива од единствената валута, но по можност да не плаќа обврските кои падна на земјите членки.
Тие, пак, сакаат Германија да им ги плати целосно итн. Корист од економската глобализација може да биде наречено и предприемчивост. На пример политиката на една држава да ги тргне даноци максимално за да привлече бизнис е на работ помеѓу двете. Како и потпирање на социјалните системи на други држави преку извоз на невработени, сиромашни и необразовани кон нив.
На крајот општите решенија се само трајните и одржливи. Слична “предприемчивост” може да даде привремен резултат, но конечно сите замрази слепи патници. За заеднички решенија, сепак, се потребни взаемна доверба и отсуство на паника и хистерија.
Стравот всушност е дели луѓето и народите, се затворааат во измислена самодоволност, но ги убедува дека само во рамките на биолошка или етничка заедница може да се случи интеракција и солидарност. Самата биологија и еволутивната теорија се посложени од слични заклучоци, но изгледа прави интерпретации кои се многу силни и вллијаат врзимагинацијата на луѓето. Онака, “одвратно против глобализацијата” треба да се земе сериозно. Но и не треба да се заборави дека сепак “одвратно” е едно, а несреќата и катастрофа – сосема друго.