Дилемата во насловот ја одразува дискусијата во Европската унија за улогата на Германија во овој интегриран – проект. Пред сè таа е поврзана со посебната положба и улогата на СРГ во решавањето на многу проблеми кои претставуваат закана за иднината на европската интеграција.
Од една страна Германија е најсилна и стабилна економија во Унијата, која го преживеа најтешкиот период во својата историја, наоѓајќи се под влијание на последиците од економската и финансиска криза, миграциската криза, растечкиот евроскептицизам и популизам во земјите од ЕУ и кризата во односите со Русија, поради украинскиот конфликт. Од друга страна токму водечката улога на Германија во ЕУ предизвикува сомнеж и иритација кај голем број европски политичари и претставници на експертската заедница за германизацијата на Унијата, која по нивно мислење ја одредува политиката на Брисел.
Во оваа врска е потребно да се разберат причините за таквото видување на улогата на Германија во ЕУ, како и причините за правење на нејзините претензии. Придонесот на Германија за европската интеграција, чии извори се поврзани со германско-француското помирување, уникатно се конструктивни. Овој тандем останува носечка конструкција на европската интеграција со децении. Обединувањето на Германија даде импулс на развојот на европската интеграција. Поконкретно самото одбивање на Германија од нејзината валута, марката, најстабилната во ЕУ, ја направи можноста за создавање на единствената валута – еврото. Зајакнувањето на лидерството на Германија се објаснува со објективни причини.
Прво, стабилност на економијата, која многу луѓе ја поврзуваат со успешното во целина лидерство на канцеларката Ангела Меркел, која е на власт веќе 10 година и има до неодамна висок рејтинг.
Второ, маргинализирањето на некои од водечките земји, поради различни причини. Велика Британија, се одреди за “Брекзит”, сама се изолира од Европа. Франција по силата на сложената економска ситуација и слабото политичко раководство фактички и ја отстапи на СРГ улогата во првенството, кое некогаш беше тандем. Италија стана една од најпроблематичните земји во еврозоната и денес преживува најсериозната банкарска криза. Негативните последици за ЕУ од оваа криза многу економисти ја споредуваат со “Брекзит”. Од декември 2015 година Шпанија живее без влада и не беше многу јасно до кога таа ќе се наоѓа во очекуваната состојба (Влада во Шпанија беше избрана на 29 октомври).
Трето, трансформацијата на улогата на Европската комисија, која, според мислењето на многу експерти, стана од “државен граѓански службеник во политички оператор”. Политизацијата на Евро комисијата претпоставува и посебни односи со раководството на Германија како најуспешна земја во ЕУ. Заедно со тоа не треба да не се признае дека Германија [како и други земји од ЕУ] направи не помалку грешки во текот на спроведувањето на интегративните проекти. Но, она што лесно се простува на едни, не се простува на земјата-лидер. Голем број научници европеисти сметаат дека една од главните причини за системската криза во ЕУ е избрзано проширување на ЕУ и еврозоната. Прашањето за приоритет и соодносот на процесите на продлабочување и проширување на европската интеграција отсекогаш биле предмет на остра дискусија внатре во ЕУ, каде се формираа три основни школи – француската [со приоритет врз продлабочувањето], британска [со приоритет кон проширувањето] и германска [ споредност на процесите на продлабочување и проширување на европската интеграција], која, треба да биде компромис меѓу двете крајни точки на гледање, но станаа основните во ЕУ.
Само што се покажа дека истовремено “екстензивниот” и “интензивниот” развој на европската интеграција е невозможен. Прашањето за раководството на ЕУ не би требало да се состои во тоа “да се прошири или не ЕУ”, а “како и кога”. Светската економска и финансиска криза послужи за катализатор на проблемите кои постојат во Унијата до 2008 година, за напорите за диференцијација во ЕУ, поделбата на стара и нова Европа. Земјите од т.н. Нова Европа како целина се покажаа разочарани од резултатите на членството во Унијата. Причините за тоа се и економски, првенствено непријатниот пад на животното ниво за населението во земјите од Централна и Источна Европа, поради приспособување кон барањата на ЕУ, и социо-психолошки поврзани со намалувањето на статусот на новите членки до ниво на јаз меѓу традиционалните и општоприфатените западни вредности.
Покрај тоа, кога дојде кризата, се покажа дека ЕУ повеќе не се смета во однос на своите членови ниту како “чадор”, ниту како “навигатор” туку колку таа повеќе не е способна да го заштити населението на овие земји од ударот на глобалната криза . За возврат на старата Европа, пред се во лицето на Германија, не е задоволна од конзерватизам на нова Европа – растечкиот национализам, несразмерно и големата улога на црквата во општествениот живот, поради што воглавно расте евроскептицизам и национализам. Со други зборови кризата ја зајакнане само економската, но и политичката диференцијација внатре во ЕУ, така и меѓу неговите нови членки. Во периодот 1998-2002 година, кога се создаваше еврозоната, всушност Германија и Франција беа иницијаторите на лансирањето на монетарната унија. Земјите со висок удел во извозот беа засегнати од силна валута и се надеваа дека тоа ќе овозможи да се стабилизира финансискиот систем. Но паралелно со тоа од самиот почеток структурата на еврозоната беше контроверзна. Еврозоната беше исклучително монетарна, а не даночно-буџетска унија.
При заедничка валута земјите од еврозоната задржаа посебни системи на оданочување, пензиски фондови и буџети. Предложената политика на Меркел на штедење за борба против европската криза се изразуваше во заострување на правилата за да се намали задолженоста на земјите од ЕУ, што значеше намалување на буџетските трошоци. Тоа беше прифатено многу лошо од земјите од Јужна Европа, чија економија и така веќе преживеа пад, поради што започна значително зголемување на невработеноста. Според голем број експерти во одреден степен задолжената Јужна Европа отако го прифати германскиот модел ја продлабочи економската криза во овие земји. Покрај тоа проблематичните земји во ЕУ беа незадоволни од менторскиот тон на раководството на СРГ.
Како истакна директорот на лондонскиот Центар за европска реформа Чарлс Грант, “Германците сметаа дека јужните Европејци се разгалени луѓе кои премногу се задолжуваат, а Германците и претставниците на другите земји од Северна Европа се добро дарежливи луѓе, бидејќи тие собираат заштеди. Покрај тоа, многу луѓе се иритирани од тврдењето на Германците дека еврото преживува криза воопшто не по нивна вина, а за сето се виновни јужноевропејците “. Сосема разбирливо е дека тоа не придонесува за популарноста на Германија во регионот на Јужна Европа. Во услови на криза на демократска легитимност и слабеењето на европските институции во многу земји од ЕУ предизвика иритација тоа дека во кризен период Меркел да ја презеде во свои раце иницијативата за организирање на мини-самитот, составот на учесниците во кои таа се одредуваше.
И конечно миграциската политика на Меркел, во екот на кризата со бегалците од конфликтните зони долж јужниот Медитеран покажа поголемо влијание за формирањето на вкупната имиграцискиастратегија на ЕУ, која предизвика нагло отфрлање од земјите од Централна и Источна Европа. Критиката на оваа политика како премногу либерална и опасна за иднината на Германија расте и во германското општество, и во голем број на владејачката коалиција, и дури меѓу најблиските соработници на канцеларот од раководеќката Христијанско-демократска унија. Само што кај целата правда критиката кон економската и имиграциски политики на Берлин треба да се забележи дека во последно време во неа беа увезени суштински промени. Покрај тоа би било нефер да се префрла одговорноста за неуспесите во развојот на европската интеграција само врз Германија.
Пред сè за тоа се виновни самите институции на ЕУ. Практично во сите кризни ситуации Германија ја презеде одговорноста и иницијатива, кога другите се повлекуваа настрана. Во одредена мера таа одигра улогата на лидер со не особена желба, а само по потреба. Изгледа дека иднината на европската интеграција денеска главниот збор не е заканата од германизацијата на Европа, туку од деевропеизацијата на Германија.
Не само во земјите од новата Европа, но и во земјите традиционално кои припаѓаат на јадрото на ЕУ – Германија, Италија и Франција, каде денеска се засилува евроскептицизмот. Меѓу политичката елита таму секогаш постоел консензус за тоа дека судбината на нивните земји е поврзана со единствена Европа. Само што оптимистичкиот поглед за обединета Европа и европски вредности како лек при економска, социјална и политичка нестабилност се повеќе се заменува со разочарување. Во случајот со Германија тоа разочарување има особено горчлив вкус.
Тој е поврзан со чувството кај Германците дека на нивната земја ја гледаат само како на набиен паричник, што треба да се наоѓа на располагање на сите земји од ЕУ, кои доживуваат финансиски тешкотии. Но, кога политиката на Германија ќе стане непријатна за нив, веднаш се појавува прашањето за “четвртиот рајх”. Од силното јадро во ЕУ, се бара да остане локомотива на интеграцијата, но тоа е невозможно без Германија. Тоа треба да биде не само економски лидер, туку природно, се разбира реалноста во денешна Европа бара компромиси кај другите земји-членки