19 март 2015 година турското село Узгач го одбележува празничниот момент – поставување на нова златна биста на основачот на модерна Турција, Кемал Ататурк на малиот централен плоштад. Околу споменикот владее живост, локалните мажи темелно го чистат градежните отпад, пушат и муабетат под мартовското сонце. Ситуацијата на никаков начин не имплицира дека во малото село од 60 семејства секојдевно поминуваат десетици мигранти, кои се обидуваат да влезат во Европа, односно како да ја преминат турско-бугарската граница, која се наоѓа на околу 2 километри оддалеченост.
Голем дел од нив се враќаат назад, фатени или од турската жандармерија уште на територијата на Турција, или запирани се од бугарската погранична полиција. Пример за ова е група од 9 младинци од Авганистан, кои ги сретнеме уште на влезот на Узгач.
“Ноќе ја миманвме границата и влеговме во Бугарија. Легнавме да спиеме во грмушките, но околу 4 наутро бугарските граничари не најдоа. Беа четворица, ни ги зедоа телефоните, парите и водата и ни покажаа каде да одиме, за да се вратиме назад во Турција. За прв пат се обидуваме, но не успеавме, и сега се враќаме назад во Истанбул “, тврди Захид, 16 година
За некои, сепак слични обиди за нелегално преминување на границата завршуваат фатално. Таков е случајот со двајцата ирачки Језиди (курдко малцинство подложено на системски ѕверства од Исламска држава) Далил Мурад Илиас и Мохамед Џавад Кадима, пронајдени починати од смрзнатини во Турција во близина на бугарската граница меѓу 8 и 10 март оваа година.
Роднините на Илиас и Кадима, кои заедно со нив се обиделе да влезат нелегално во Бугарија, велат дека бугарските граничари сурово ги тепале со палки, како резултат од кој двајцата не успеале да поминат патот до најблиските населени места во Турција, каде да можеа да побараат помош.
Тргнавме по патот на загинатите, за да дознаеме нешто повеќе за случајот, кој стана познат во Бугарија пред само неколку дена од публикации во турски медиуми.
Факти
Според гувернерот на Едрене Дурсун Али Сахин во периодот помеѓу 8 и 10 март група од 12 Језиди, сите мажи, се обидела да помине нелегално турско-бугарската граница. Тој ги потврди имињата и возраста на загинатите – Мохамед Џавад Кадима (30 година) и Дали Мурад Илиас (35), починаа во близина на пограничните села Узгач и Ахикој односно на 8 и 10 март. Резултатите од обдукцијата и на двајцата покажуваат дека причината за смртта се смрзнатини, но нивните тела се пронајдени и повреди.
Кадима, студент по компјутерски инженеринг, починал на неколку километри од Узгач, имал повреда на ногата, станува јасно од обдукцијата. Тој бил носен со километри од својот пријател, исто така студент по компјутерски науки, Али Иксам Мохамед, кој оди да бара помош во селото (9-ти март).
Следниот ден тим на турската жандармерија и волонтери од селото го откриваат мртвото тело на Мохамед Џавад Кадима. Според зборовите на жителите на Узгач преживеаните Али Иксам Мохамед исто имал повреди на нозете и главата, затоа поминува повеќе од една недела во одделението за интензивна нега во болницата на тракиски универзитет во Едрене. Нашиот тим не можеше да се сретне со него, бидејќи ден по движењето му од интензивното заминал за Истанбул, каде зема лет (20 март) за Ирак – тоа ни рекоа за него од обласната управа, во која бевме на втора средба на 20 март.
Останатите приведени ирачки граѓани се испратени во т.н. депортационен центар на периферијата на Едрене, каде им била обезбедена можноста доброволно да се вратат во Ирак. Според адвокатот Левент Рејхан Динчо кој дава правна помош на бегалци и мигранти, турската држава во принцип не испраќа принудно мигранти назад во земји во кои има воени или цивилни конфликти, какви што се Сирија, Ирак, Авганистан и Нигерија.
Од обласната управа објаснија дека Турција ги испратила телата на загинатите во Ирак, за да бидат погребани, а сите други приведени Језиди заминале назад за земјата по сопствена желба. “Според бегалците кои беа сведоци на случајот, бугарските гранични полицајци ги тепале и навредувале, а потоа им рекле да се вратат назад во Турција”, рече гувернерот Дурсун Али Сахин, нагласувајќи дека ова е верзијата на самите ирачки граѓани и не го искажува официјалниот став на турските власти. Во моментов во Турција тече истрага за случајот.
Проверка
На прашање на БНР врска со информациите за случката со Језидите на бугарската граница минатата недела од граничната полиција во Бугарија исто така, објавија дека е формирана проверка.
(На прашања за проверка од страна на новинар на “Дневник” од прес-центарот на граничната полиција рекоа дека “доделен на 18 март темелна инспекција по наредба на шефот на Генералниот директорат” гранична полиција “уште не е завршена.” Тие соопштија уште дека по иницијатива на граничната полиција на 24 март ќе заседава мешаната бугарско-турска гранична комисија, на која ќе се расправа и тоа прашање – за тврдењата на настрадани лица пред властите и медиумите во Турција.)
Локалните луѓе сепак се категорични дека претепување Језидите имало
“Во понеделникот вечерта си седиме во кафетеријата, синот на чичко ми се јави по телефон, под селото некој викал … кучињата лаеле … Отидовме заедно со синот на чичко ми … еден човек ни викаше … повреден, влажни, замрзнат, болен … Со синот на чичко ми го зедовме, доведете го во селото. Прашавме го каде е. Рече дека е од Ирак. прашаа дали е Курд, рече, дека е Језид. Ја побаравме жандармеријата. По жандармеријата дојде и брза помош. Го ставија повредениот во брза помош. Го однесоа во државната болница во Едрене. Кога отиде во државната болница, му направија контролен преглед. Бидејќи неговото тело беше подмачкувано, покриено со модринки, и имаше бубрежна слабост, го испратрија во Универзитетската болница “, раскажува Четин (презимето е скриено по негова молба ), жител на селото Узгач за средбата со повредениот Али Иксам Мухамед.
“Во Универзитетската болница му испратија преведувач за да може полицијата да земе исказ. Преведувачот ни кажа:” Ние сме двајца пријатели. Мојот другар е повреден. Остана да лежи крај селото. Видете го и се погрижи за него. “Ние излеговме да го бараме, но не го најдовме, беше темно. Следниот ден излеговме. На патеката на повредениот пријател на Ирачанец кој дојде до селото, таму долу го најдовме мртов. Потоа заедно со жандармеријата и групата за пронаоѓање дојде обвинителот, го држеа трупот и го испративме “, раскажа уште тој и не одведе до местото каде што е пронајден трупот на Мохамед Џавад Кадима. Очевидец исто така тврди дека телото на загинатиот било покриено со траги од удари.
Во црниот пат излегува од Узгач, јасно се гледаат траги од групите кои секој ден поминуваат низ регионот на пат кон бугарската граница – фрлени облека, чевли, шишиња од минерална вода. Луѓето од селото не кријат дека редовно среќаваат мигранти во тешка состојба и се трудат да им помагаат, со што можат. “Сите им помагаме, сепак и тие се луѓе. Но понекогаш тие влегуваат во куќите, во дворовите ни и тоа ги тера луѓето да се загрижени. Во Турција веќе има над 2 милиони бегалци. Проблемот е дека Европа не ги сака и затвора границите си “, објаснува Ченк Јилмаз, кој има куќа во Узгач и работи во Едрене.
“Секој ден минуваат по 10, по 15 лица и се враќаат. Лага ги дека можат да влезат слободно во Бугарија, а всушност никој, никој не може да ја премине границата – има камери, полицајци, кучиња, веќе има и ѕид. Грција изгради ѕид и затоа ја користат речната граница. Луѓето умираат во водата “, додава тој.
Според неговите зборови, во другите погранични села ситуацијата е иста. “Седнува да пиеме чај и прашајте ги дали среќаваат мигранти и луѓето ми одговараат: постојано, секој ден.”
Во стапица на влезот на Европа
Странските државјани кои престојуваат во Едрене во очекување да влезат во Европа, зборуваат отворено за судирите со бугарските граничари. Важно е да се напомене дека поголемиот дел од нив (главно Сиријци, Авганистанци и Ирачани) ја напуштаат Турција, бидејќи според посебен договор кон Женевската конвенција од 1951 година, земјата обезбедува меѓународна заштита само на граѓани кои бегаа од европските земји . Тоа значи дека во јужниот соседна земја бегаат од конфликтите на Блискиот Исток се само “гости” – тие можат да живеат, но без пристап до здравствениот, образовниот и правниот систем, ниту пак до адекватни можности за работа. Ова ги принудува да се насочат кон Европа.
“6 месеци работев во текстилна фабрика во Истанбул, но ми платија само два. Немам документи, затоа можат да прават што сакаат со мене”, раскажува Нурзај на 26 години, од Авганистан. Во Кандахар работел на државна работа и за ОН, што му навлекуваат закани од Талибанците. “Ако работиш за владата, тие се закануваат талибанците. Ако одиш кај талибанците – заканата е од владата. Насловна имаме многу проблеми.” Затоа Авганистанец прво бега во Пакистан, а потоа во Истанбул. Следната станица е Софија, од која пак мисли да се насочи кон Шведска. Планот сепак се покажува како тешка од очекуваното.
“На два пати се обидувам да преминам бугарската граница и полицијата ме враќа. Едниот пат броел вкупно 120 удари со палка по телото.Ми се зкануваа со кучиња. Зедоа парите ни, телефоните ни, натоварија ни околу 20 луѓе во една автомобил и ни вратија назад во Турција “, раскажува тој.
“Турската армија не ни удира, но бугарската – да. Ние знаеме дека она што го правиме, е нелегално, но се бориме за својата иднина. Принудени сме”, тврди неговиот пријател Шериф Хан, на 20 години, исто така од Кандахар.
Младите велат дека најчесто преминувањето на границата станува преку посредници. Околу 2000 турски лири ( 700 евра) тие ги носат мигрантите од Истанбул до границата, а од бугарска страна ги чекаат такси кои ќе ги однесе директно во Софија. Тарифата на таксистите од границата до Софија е 120 лв. Директниот лет до Европа, пак, чини меѓу 8 и 10 илјади долари. “Европа е огромен бизнис за посредници. Во сите земји тие заработуваат многу пари од нас”, коментира Нурзај.
За Ахмад (46), Мохамед (35) и Надир (35) (имињата се сменети по барање на интервјуираните – ), Сириски Курди од реонот на напад од “Исламска држава” Камишли и Кобане, надеж да побараат заштита од радикалните исламисти во Бугарија исто така се испарува со преминувањето на границата. И тројцата влегуваа по 5 пати во Бугарија со идејата да се предадат на властите како бегалци. При последниот обид од пред неколку дена, сепак Ахмад, татко на 6 деца, се соочува со невидена жестокост. Тој влегува на територијата на Бугарија во реонот на граничниот премин Лесово – Хамзабејли.
“Бевме група од 10 луѓе. Не пресретнаа со кучиња и се однесуваа со нас како со криминалци. И друг пат ни биле, но овој пат беа толку сурови како си одмаздуваш за нешто”, со горчина споделува Ахмад. Тој ни покажува лузните по телото, за кои тврди дека се резултат на полицискиот тепање со палки и клоци – неколку големи хематоми во реонот на половината, грбот и коленото. “Сакавме да се предадеме на кој и да е Бугарин или на полицијата и да побараме заштита како бегалци. При секој обид да кажеме нешто, почнуваа да ни бијат посилно”, тврди Сириецот и додава: “Се плашиме веќе да одиме во Бугарија . Таму за нас е поопасна отколку да останеме во Сирија. ”
Борба и обратно?
Малку по усвојувањето на национален План за справување и намалување на бројот на баратели на азил и на илегалните имигранти во крајот на 2013 година со скриена камера новинарите Росен Цветков и Георги Тотев запишаа поплаките на бугарски полицајци испратени да го чуваат границата. Вработените на редот отворено зборуваа и за инструкциите кои добиле, да употребат сила при работа со мигрантите. “Еден началник вика – стапнат ли во Бугарија, борба и обратно. (…) Селективни еј така мажите, ова-она. Ќе одредам – рачки. И соодветно – борба и обратно”, објасни тогаш еден од полицајците во материјалот, емитуван на БНТ.
Дали полицајците всушност вршат оваа тактика за справување со миграција долж границата е тешко докажлива, бидејќи сигналите за полициско насилство доаѓаат од самите мигранти, кои често се плашат да сведочат, а и се вратени во Турција, нема на кого да се обратат. Елоквентен сепак е статистиката на граничната полиција – во 2014 година приведените од бугарските власти лица на бугарско-турската граница се 6.023, или двојно помалку од 2013 година кога нивниот број е 11.524. Истовремено во 2014 година вкупно преземените обиди за влез на територијата на Бугарија се на 38.502 лица, или 2-3 пати повеќе во споредба со 2013 година, кога 16 736 лица се обиделе да влезат кај нас. “Односно, иако приведените од нас да се помалку, притисокот се зголеми”, коментира тогашниот министер за внатрешни работи Веселин Вучков на седница на Владата во почетокот на оваа година.
Паралелно со оптимистичките податоци за ефикасноста на обезбедувањето на границата растат и поплаките од т.н. принудни одвраќања од територијата на Бугарија, за кои предупредија од меѓународните организации за човекови права “Хјуман рајтс воч” и “Амнести интернешенел” во свои извештаи за Бугарија. Тие повикаа владата да ги прекине масовното иселување на недокументираните мигранти преку границата со Турција и употребата на прекумерна сила од страна на полицијата.
Од своја страна бугарската држава е категорична во посветеноста да соработува со барателите на заштита, како ги советува да се пренесуваат на граничните премини и да се избегне опасните правци и нелегалното влегување. “Ние како држава – членка на Европската унија, кандидати за Шенген, исполнуваме строго своите обврски кон бегалците. Поентата е дека тие треба да помине низ официјалните контролни пунктови за да можеме да се грижиме за нив на најдобар европски усвоен од сите наши колеги во Брисел, начин “, изјави премиерот Бојко Борисов на седница на МСП во јануари. Парадоксот во оваа препорака е дека за да стигнат до бугарскиот граничен премин, бегалците мора да поминат низ турските граничари, за кое како државјани на трети земји им треба виза за Бугарија. Ако ги пуштат без таква, би значело Турција да ја наруши својата посветеност кон Бугарија, пропуштајте мигранти без визи или дури без документи, какви се тие во голем дел од случаите.
Реакција
Контактираните за коментар по случајот со двајцата починале Јеизиди, од канцеларијата на Високиот комесаријат за бегалци на ОН во Софија одговорија дека организацијата е силно вознемирена од гласините дека бугарските власти може да ги спречиле група луѓе да влезат во земјата, за да побара заштита .
“УНХЦР е особено загрижен од расказите за користена бруталност, која може да придонесе за смртта на две лица, можни бегалци. Ние повикавме бугарските власти да ги истражат тврдењата, изразувајќи и сериозните ваши грижи дека бариерите на границата може да се спречиле луѓе потреба од меѓународна заштита (бегалци), да влезат во Бугарија, за да се засолнат, и може да доведе до нивната смрт, и се уште очекуваме одговор. Ова не е прв пат, во кој УНХЦР добива слични сигнали. Ако тврдењата се потврдат УНХЦР очекува бугарските власти да преземат соодветни активности. ” Во позицијата уште се наведува дека “УНХЦР повикува земјите – членки на ЕУ, да го зголемат легитимните алтернативи на нерегулиран и опасни копнени и морски правци”.
* На 19 март службата за човекови права на ОН објави дека “Исламска држава” може да извршила геноцид против Језидското малцинство во Ирак, како и злосторства против човештвото и воени злосторства против цивили, вклучувајќи деца. Бројот на убиените Језиди од исламистите е нејасен, но е можно да достигне 5.000 само во реонот на градот Синджар во ирачки Курдистан. Илјадници жени и деца од етничкото малцинство се заробени од борците на идентификацијата и користи вклучувајќи и за сексуално ропство.