Повоениот поредок во Источна Европа е државен социјализам од советски тип
Најлесно се управува по рецептот: “Кој го контролира минатото ја контролира иднината; кој ја контролира сегашноста, го контролира минатото “.
Предлогот да се изучува комунизмот во училиште во првиот момент ме замисли – зар некој се подготвува да враќа “научниот комунизам”? Потоа сепак работите се покажаа како во стариот виц за компјутерите и компост (дека всушност не станувало збор за извоз на компјутери, а за вратени од извоз компоти).
Сепак темата заслужува внимание. Прво, поради терминот “комунизам”. Луѓето кои нудат да се изучува “комунизмот” во едно училиште се на таква возраст дека нема како да не ги проучувале барем во училиште, ако не на универзитетот дека тој претставува “бескласно општество базирано на вкупната сопственост на средствата за производство, слободен пристап до предметите за потрошувачка и отстранување на наемениот труд “.
Такво нешто досега никогаш и никаде немало, а и според мене идејата дека секој ќе работи според способностите и ќе добива според потребите е премногу утописка, за да може да стане реалност.
Очигледно е дека во предлогот “комунизмот” треба да се сфати како општеството во кое живеевме по Втората светска војна до доаѓањето на демократијата. Она општество тогаш викавме социјализам, иако со придавки – зрел, развиен, реален и слично, зошто сега некои луѓе се обидуваат да го нарекуваат поинаку, и тоа комунизам, не е сосема јасно.
Всушност се сомневаат каква е причината, но ми се гледа малку глупава – во САД терминот “комунизам” има целосно негативно, бидејќи за Американците тоа се поврзува со борбата против големиот противник во Студената војна – Советскиот Сојуз.
Во Европа, сепак не е така, на нашиот континент продолжуваат да постојат комунистички партии кои се легитимни некои од нив влегуваат во парламентите, вклучувајќи и во Европарламентот, и се прифатени во општеството – и како велам ова, имам предвид не само Западна Европа, која никогаш не била во советската “сфера на влијание”, а и Чешка, каде Комунистичката партија на Чешка и Моравија продолжува да е во парламентот.
Ако зборуваме за тоа како да го нарекуваме повоениот поредок во Источна Европа, една поголема група европски историчари постигнале согласност дека тој треба да се дефинира како државен социјализам од советски тип. Можам да го бранам тоа мислење широко, но во случајот е важно не името, а целта на предлогот “комунизмот да влезе во учебниците”.
Ќе почнам со тоа дека предметниот период на социјализмот / комунизмот никогаш не напуштил учебниците – го имаше до пред 10 ноември 1989 година, и по овој датум. Се разбира, пред тоа епохата се промовирал како иронично набројување на големи успеси, затоа треба учебниците да се препишува и повторно.
Во почетокот на 90-тите години во првата влада на УДФ беа напишани првите безалтернативни нови учебници, наречени неслучајно “Белешки”. Во нив социјалистичкиот период присуствуваше веројатно и поради конфузијата на историчарите што да пишуваат (мај уште не се беа избегале од навика да бараат инструкции).
Но уште во првиот сет вистински учебници, при тоа алтернативни издадени во 1996 година, повоениот период се врати, и тоа така како што треба – со анализа на причините за наметнување на советската систем и проценка на последиците како на политичките репресии, пародија на демократија, наречена “социјалистичка”, така и на социјалните промени и обем изградба. Во различни учебници соодносот меѓу репресии и сограѓани беше различно, но нели затоа беа алтернативни.
Оваа состојба се задржи и во наредниот комплет учебници по историја – оние од почетокот на новиот век. Само што кај нив местото на социјализмот беше намалено за сметка на средниот век и на историјата на Третото бугарско царство. Објаснувам овој тренд со зајакнатиот патриотски интерес кон минатото.
Но социјализмот продолжува да се изучува барем два пати – во крајот на основното образование и во средниот курс. Со други зборови, нема како учениците да го пропуштат.
Тогаш што е проблемот? Зошто се овие чудни апели од социјалистичкиот период да влезе во образовните програми, бидејќи и не излегле? Јас лично имам две објаснувања – наивно и политичко. Првото е дека авторите на предлогот не се потрудиле да видат што има во учебниците и во наставните програми.
А втората е дека многу добро знаат, но целта им е нешто друго – политизација и нова идеологизација на образованието, како местото на пропагандата на комунизмот, се извршува до 1989 година, а ќе биде зафатено од антикомунизмот. Затоа историското претставување на повоениот период треба да биде заменето со нешто ново – изучување на злосторствата на комунизмот.
И тука повторно се остатоци во очи споредбата. Така како до 1989 година, периодот пред доаѓањето на власт на комунистите беше претставено како низа од не успеси и репресија, денес следниот треба да биде претставен како криминален.
Генералното во двата пристапи е целта – побарувачката на политички дивиденди и обидите за “перење на мозокот” на младите луѓе. Природно, сепак се поставува прашањето зошто обид да се наметне една задолжителна гледна точка се прави денес, четврт век откако Бугарија тргна по патот на демократијата? Под услов најсветлата карактеристика на демократијата е плуралистичкиот.
Следува мојот одговор. Анкетите подолго време веќе покажуваат дека бугарското општество не е задоволно од сегашноста, што предизвикува носталгија кон блиското минато, запаметен од многу луѓе со скромни, но сигурно во социјален поглед постоење.
Оваа носталгија кај постарата генерација се трансформира меѓу помладите во засилена критичност кон резултатите од транзицијата, а дел од нив со типична за нивната возраст пламенно ги прегрнуваат левичарски идеи. Така споредлив овој тренд со засилената апатичност и непочитување на општествените норми, доаѓаме до денешната состојба која може да се опише и со научниот поим аномалија. Тоа ја тера денешната власт, која се декларира како десничарска, да бара енергетски начини да наметне во општеството своја гледна точка како единствено вистинска.
А како што знаеме од незаборавна книга на Џорџ Орвел “1984”, најлесно се управува по рецептот: “Кој го контролира минатото ја контролира иднината; кој ја контролира сегашноста, контролира минатото. “Точно е дека Орвел опишал претходното општество, но мај и повеќето политичари кои лансираат и реализираат денес овој принцип, се неразделно поврзани со истото она минато.