На референдум во Таџикистан 95% од избирачите гласаа за опција за доживотен претседателски мандат. Со перспектива да стане и наследен. Референдумот бил одржан во условите на сенародна свеченост, со песни и танци, сведочат медиумите. Актуелниот претседател Емомали Рахмон управува веќе 24 години, а во иднина тој ќе може да биде избиран неограничен број пати. Освен ако не биде избран неговиот син.
Три дена подоцна, на 25 мај, во Бугарија екс-претседателот Георги Парванов (2002-2012 година) објави дека имал право и на трет мандат. Веднаш потоа неговите аватари почнаа да даваат изјави за секакви медиуми, со една основна теза – граматички толкување на уставот (и само тоа) покажуваат дека актуелниот претседател има право на два последователни мандати, но ако се одморел пет години, тој наводно можел повторно да биде избран. За еден, а зошто не и за два мандати. И така еден одморенчовек (Георги Прванов) може да помине и доживотноа, ако така рекол Господ.
Ден потоа, на 26 мај, Бојко Борисов најави дека ГЕРБ шта го објави кандидатот за претседател во август-септември. Недела порано актуелниот претседател Росен Плевнелиев најави дека нема да се кандидира за втор мандат.
Прашањето за правото на трет претседателски мандат во бугарскиот устав најверојатно ќе дојде до Уставниот суд (КЦ), но во меѓувреме некои коментатори длабоко ги преминале секаквите граници на игра со конјуктурата.
Според чл. 95, ал. 1 од Уставот: Претседателот и потпретседателот можат да бидат реизбрани на истата позицијата само за уште еден мандат.
Од средината на минатата недела, Димитар Гочева, поранешен уставен судија и поранешен судија во Судот во Стразбур, постојано коментира: “Моето лично мислење е дека текстот за ограничување на реизборот еднаш само, а не два пати, се однесува само за тековниот претседател и важечкиот потпретседател. ова се открива во две работи. Прво, употребата на зборот “реизбор”, што значи дека се однесува за човек кој зазема оваа позиција и исто така изречно е кажано на таа должност, на должноста претседател. Проширувањето на ова ограничување и во однос на трето лице веќе што не е претседател ниту потпретседател е според мене една експанзија натолкување, кое едвај е дозволено да се направи. ”
Слична изјава г-дин Гочева даде пред многу медиуми, а беше цитирана во неспоредливо повеќе. Во исто време, поранешни пратеници од Големото народно собрание, кои учествувале во работата и донесувањето на чл. 95 од Уставот, категорично тврдат дека јасната волја на уставниот законодавец била претседателските мандати да бидат ограничени до два, без разлика со прекин или не. На тоа Димитар Гочева вели: намера може и да имало, но текстот зборува друго.
“Тие очигледно имале чувство дека тоа е да прифатат, имале желба да биде така, но го изразиле не според желбата”, изјави Гочева во петокот во емисијата “Уште од денот” на БНТ. Со други зборови, според него е сосема нормално со едно спорно јазично толкување да се надмине и јасната волја на законодавецот и систематски толкување на Уставот, и да се види знаеме ли што сакале да кажат пратениците од ВНС, ама го рекле повеќе од добро.
Јазичното толкување на еден правен текст (граматички, синтаксички, морфолошко) е само еден од начините за разјаснување на значењето на законот при неговата примена, со кој само се започнува. Следува логично толкување, систематски, историско, а целта е да се разјаснат точната смисла на некоја одредба која одговара најдобро на други текстови на целта на законот, на волјата на законодавецот и на основните принципи на правото. Да, на јазичното толкување му претходат другите видови толкување (логично, систематски, историско), но не ги исклучува. Господин Гочева сепак запира само дотаму.
Секој кој некогаш по дебатите за Уставот, сигурно се сеќава дека јасен стремеж кај сите дискусии беше ограничување на можноста за долготрајна и неконтролирана власт. Особено по 35-годишното владеење на Тодор Живков, заедно со Политбирото и несменетатапартиска номенклатура. И тоа е многу јасно препознатливо во Уставот, не само од конкретниот текст на чл. 95 за мандатите на претседателот, но и при систематскиот преглед на единица на сите уставни органи со мандати – ВСС, тројцата големи во судството, КЦ.
Всушност дури и јазичното толкување во случајот е повеќе од некоректно. Според г-дин Гочева, штом се зборува за реизбор, значи станува збор единствено за в.д. претседател и заменик висок во моментов должноста. Ако не се активни, немало да се зборува за реизбор. Само што, како се почитува човек малку понатаму во Уставот, доаѓа до чл. 130, ал. 4, каде што пишува: “Мандатот на изборните членови на Врховниот судски совет е пет години. Тие не можат да бидат повторно избрани веднаш по истекот на овој рок.” Или поинаку кажано, тие можат да бидат повторно избрани за нареден мандат, во момент кога веќе не се активни членови на ВСС. И се поставува прашањето дали уставниот законодавец не се изразил доволно јасно во текстот за мандатите на претседателот, или едноставно акцентот при толкувањето е “на истата позицијата”. Толку за јазичното и систематски толкување.
Она што до сега дискусијата одмина, е аргументот дека секаде во демократскиот свет, каде ја има фигурата на претседателот (во различни варијации) мандатите се ограничени – и по времетраење, и по рок.
И овој феномен не се објаснува со граматички аргументи, а со интересите на вршењето на власта
Еве што пишува во својот учебник по уставно право поранешниот уставен судија проф. Емилија Друмева: “Претседателскиот мандат” е уставен поим (чл. 95, ал. 1 од КРБ); претседателот се избира за период од 5 години – чл. 93, ал. 1. Втор мандат е дозволено само еднаш. Без разлика дали е вториот мандат следува непосредно, или е оддалечен за време од првиот. Ограничување само до два мандата дејствува како непишано правило за претседателскиот институт уште од времето на првиот претседател на Соединетите Американски Држави – Џорџ Вашингтон. Но откако во подоцнежната возраст Френклин Рузвелт е претседател повеќе од два мандати (од 1933 до 1945), во 1951 година се прифаќа XXII амандман на Уставот на САД, според која претседателот и потпретседателот можат да заземаат должноста само за два мандати или за еден мандат плус две години замена (за потпретседателот). ”
Нешто повеќе, проф. Друмева покажува и една зависност – според времетраењето на мандатот, во демократскиот свет, тој може да е еден, најмногу два: “Мандатот на претседателот на САД е 4 години. Во други земји е 5 години – Португалија, Германија, Грција и др., 7 години – Италија, Турција. Се наметна правилото: при краток мандат на претседателот е дозволено реизборот за втор мандат, и обратно – при подолг мандат не е дозволено повторно избирање. ”
Многу аргументи можат да се истакнат во една сериозна дебата за значењето и улогата на претседателските мандати и зошто во западната демократија тие се ограничени по број и времетраење, а во некои источни и централноазиски диктатури тие постепено се спојуваат во доживотен и наследување позицијата.
Има, меѓутоа, еден симбол цитат на поранешниот уставен судија Румен Јанков од мислење за к.д. №8 / 2005 година, цитиран постојано (но очигледно недоволно), кој речиси исцрпува темата:
“Кое е основата Уставот да дефинира временски период, по истекот на кој власта не може да биде извршувана?
По правило демократските тенденции спроведени при стремежот кон власт, се средства за постигнување на успех и среќа за сите. Заедно со ова, историјата покажала дека човековата личност после одреден период на време престанува да остварува повисоки вредности. Самољубивиот интерес својствен на човекот на власт, е да дава предност на сопственото желба за релевантност и по правило е склон да се обложува случајот во името на власта. По време “станува цел на природните себични импулси”. На крајот човечкото искуство покажа дека трајното извршување на власт од едно лице може да има за последица постигнување и на негативни резултати.
Овие се во голема мерка причините Уставот да дефинира различни за време периоди низ кои власта може да биде извршувана од едно лице. Како повеќето сериозна гаранција против поменатите негативни трендови животот покажал дека ова е замената. ”
Всушност, до моментот никогаш немало сомнение во ограничувањето на претседателските мандати до два. Сомнежот се појави истовремено со амбициите на Георги Прванов.
Прашањето не е само дали Прванов може повторно да учествува во избори, а што во неговите два мандати му дава самодоверба да смета дека може да се кандидира по трет пат. Прашањето не е дали ќе е забавно да станеме сведоци на повеќенасочни притисок врз КЦ да го реши спорот на одреден начин, откако се слушнаа гласини дека всушност вистинската причина АБВ да ја напушти владејачкото мнозинство не се принципите на менаџментот, а Ултиматумот за секаква логистика во корист на нов мандат на Прванов.
Апсурдно сценарио, каде што се обидуваат да ни убедат дека било рано за прогласување на претседателската кандидатура, бидејќи има многу време до стартување на изборите, а напорите на ГЕРБ се фокусирани на “реалното управување на земјата во моментот” кога ќе дојде време (по Цецка Цачева), покажува првенствено дека во тек интензивни зад сцената пазарења меѓу политичките сили и обиди да се прекрши изборот на бугарскиот народ, со едноставно му се спушти однапред договорена апликација
Прашањето е во тоа каков тип на држава станува Бугарија – централноазиска или модерна демократија. Затоа јавната дебата не треба да се ограничува со интригите на еден амбициозен политичар да добие уште власт преку извртување на Уставот, а со принципите врз кои се гради и оперативна претседателската институција.