Светот веќе не може да биде раскажана, а камоли да биде анализиран – едноставно се менува премногу и пребрзо.

Оваа недела настани од клучна важност се случија во Велика Британија, Франција и Турција. Додека во првиот случај тие беа претставени комична страна во форма на Борис Џонсон и владата на поддржувачите на Brexit, тогаш нападот во Ница и неуспешниот државен удар во Турција се трагични и морбидни.

Генералното меѓу трите е во загрижувачко чувството на губење на управување.

Одлуки донесени во формално легитимен начин, или водат стабилни држави кон хаос, или изгледаат во очите на публиката безнадежно импотентни, или директно се нападнати со оружје в рака.
Загубата на управување има своите степени. Едно е да немаш идеја што да правиш, откако си дошол на власт поради референдум, со кој само се блефира. Друго е да знаеш дека што и да направиш, не можеш да го спречиш секој терористички акт, да анализираш што се случува во умот на секој екстремист од типот “фанатичен, осамен волк”. И сосема трето е земјата ти е на работ на граѓанска војна по срушен државен удар.

Во таа смисла “наградата” на првенството по губење на управување за седмицата несомнено оди во Турција и треба да биде доделена на Ердоган. Тоа е и најлошата можна вест за Бугарија, бидејќи Турција е единственото нешто што не дели од ужасите на блискиот Исток.

За жал, без воопшто да сме се локално расположени, веќе сме значително поблиску до Сирија, а центарот на Европа е се подалеку од нас.

Трајни заклучоци за ситуацијата во Турција не можат да се прават во моментов.

Експертите гледаат американска доларски трага зад бунтот во Турција

Тоа е еден нов свет кој сам не ги изработил своите принципи и правила. Дали од хаосот ќе се роди некој протстор и каков ќе биде тој, може само да се шпекулира. Но сепак во пештерата со брзо менување на сенки, се проѕираат било какви форми:
1) Турската армија традиционално била сметана за гарант на секуларната држава и последна пречка за исламизмот. Веќе таа очигледно не може да ја врши успешно оваа улога и да се очекува демократски избрани влади да ја отстрануваат, кога ќе почнат да се разминуваат со заветите на Ататурк.

Ердоган изгледа успеал да одржи доволно големи промени во вооружените сили, да постигне значителен број лојални на него офицери. Токму овие, заедно со полицијата, опозициските партии и илјадници приврзаници на АКП, успеаја да го спречат превратот. Оваа промена не е лоша сама по себе – тоа покажува дека турската политика постојано неповратно излегува од ерата на своето воена туторство, се еманципира од неа.
Во принцип вистинската демократија е возможна таму каде армијата не игра клучна улога во јавните работи. Но намалувањето на улогата на армијата не е доволен услов за воведување на демократски режим – во вакумот на управливост може да се утврди и неподнослива диктатура. Во моментов Турција е на точно овој крстопат;
2) Воопшто не е јасно дали државниот удар беше очаен обид на секуларните војници да го запрат подемот на политичкиот ислам. Сликата изгледа суптилна и барем Ердоган го обвини директно Гулен и неговите приврзаници во организирање на настаните.

Абдула Гулен е силно амбивалентна фигура во турската политика. За едни тој е искрен градител за модернизација на исламот преку едукација и толеранција кон другите вери. За други тоа е само фасада на една програма за сеопфатно заземањето на власта од убедени исламисти. Од соработник и помошник на Ердоган, Гулен стана негов непријател во 2014 година и главен во 2016 година, кога весникот “Заман” беше затворен и приврзаниците почнаа да бидат кривично гонети.
Сето ова се совпадна со корупциските скандали против Ердоган и силните јавни отпори против него, кои кулминираа во сериозни урбани протести. Прогонството на ѓуленистите можат да се интерпретираат во општата рамка на конфликтот на режимот на Ердоган со делови од граѓанското општество и интелигенцијата.
Тие можат да се толкуваат и како конкуренција внатре во самото исламистичко движење, како различни стратегии за конечно отфрлање на секуларната држава и кемализмот. Оваа амбивалентност го прави и самиот обид за државен удар нееднозначен;
3) Дали пак државниот удар не беше режиран од самиот Ердоган? Настаните беа премногу големи за да се симулира, но и премногу нереалистични, за да има класичен државен удар. Допрва ќе јас дознаваме вистината за ова прашање, но бројот на жртвите, количеството војници, количеството војници испратени на улиците и кои поминале на страна на превратот, неговото траење и надоместоците за социјалните мрежи од страна на Ердоган зборуваат дека настаните беа автентични;
4) Започнатите чистки и во армијата, и во судството ќе овозможат на Ердоган да го смени турскиот устав дури без формално поправање. Сигурно таква поправка ќе следи во иднина, но она што се гледа, е де факто совладување на институции кои биле некакви стожери на секуларизмот;

5) Превратот – успешен или не – не е добра вест за демократијата во Турција. Шансите за democratic breakdown – пад на демократијата – се многу големи. Таа и пред превратот не беше во добра форма и репресиите против новинари, интелектуалци и малцинства (Курдите) беа секојдневие. Овие репресии изгледа ќе се зајакнат сега официјално и против дел од интелигенцијата, а и против самото исламистичко движење;

6) Превратот е кошмарна вест за НАТО, кој се потпира на Турција како клучен стратешки партнер. Овој партнер веќе официјално е во тешка криза на управливост. Принципите на либералната демократија се повеќе условни за Турција. Таа станува и се помалку предвидлива. Една консолидација на земјата околу “султанот Ердоган” може да изгледа како решение, но поддршката за репресивниот негов режим меѓу јавноста на Европа и САД ќе биде нула. Во една таква ситуација односите на Западот со Турција ќе се исклучително кревки и деликатни;

7) Иднината на договорите со ЕУ за бегалците почнуваат да изгледа уште понејасни. Сега – пред да ги консолидира своите позиции – Ердоган ќе има потреба од поддршка и затоа едвај ќе тргне на некоја итна конфронтација со Западот. Но бранителите на договорот со Турција – и најмногу Ангела Меркел – ќе бидат во исклучително тешка ситуација да го објаснат на својот електорат договорот со проблематичниот режим.
Сепак стабилноста на Турција е клучен стратешки приоритет за ЕУ ​​. И поради сето тоа, каква и политика да преземат ЕУ и земјите-членки, секогаш ќе има незадоволни и аргументи во обратна насока;

8) Руски извори го карактеризираат превратот како “про-американски”, а пак во Турција ги набедија ѓуленистите за соборување на рускиот авион. Тоа е најверојатно хибридна појава, но е симптоматично за нецелосно јасната идентификација на Ердоган во геополитичкиот мозаик.

Тој се обидува да ја наметне Турција како самостоен играч, но какви се интересите на овој играч, веќе едвај за некого е целосно јасно. Жонглирање со истовремена лојалност кон Западот, Русија, сунитскиот ислам и воениот турски национализам станува тешко за Ердоган. Минатата година тој трја смири руската топка, пред еден месец успеа повторно да ја подметне во воздухот, но пак очигледно сега ја испушти војската;

Така изгледаат работите на крајот на една прилично кошмарна недела. Другата може да е различна, којзнае. Добро е што меѓу класиците на англиската поезија веќе е и Борис Џонсон со пророчките зборови:

There was a young fellow from Ankara
Who was a terrific …

(Имаше еден младич од Анкара,
кој беше страшен …)

Mediapool.bg