Независно од возобновените интереси на Русија и Турција и добрите намери, односите меѓу нив едвај ќе се вратат на состојбата во есента 2015 година, кога интересите на Москва и Анкара директно се судрија во Сирија, коментира Евгениј Сатановски, претседател на независниот научен центар “Институт за Блискиот Исток” за ( “Взглјад”)
Одлуката да се уништи руски воен авион беше гест, наменет да покаже незадоволството на Реџеп Таип Ердоган од тоа дека се нарушат неговите планови. Сега оваа криза е надмината, но всушност формално. Како резултат на колапсот во голем број насоки на турската економија, проблеми во внатрешната и нејзината надворешна политика, како и во однос на безбедноста на земјата турскиот претседател е принуден да се обиде да ги подобри односите со Русија и Израел.
Преговорите меѓу претседателите Путин и Ердоган на 9 август во Санкт Петербург предизвикаа експлозија од коментари на Запад и во најголем дел беа посветени (барем во јавноста и дел) на обновата на економските односи меѓу двете земји.
Проектот за изградба на гасоводот “Турски поток” се роди во декември 2014 година, кога поради санкциите од страна на Европската унија пропадна изградбата на гасоводот “Јужен поток”, кој требаше да биде продолжен по дното на Црното Море од Анапскиот регион до бугарското пристаниште Варна.
Планираната маршута од Русија до Турција требаше да се состои од четири цевки (како и “Јужен поток”) со годишен капацитет до 63 милијарди кубни метри. Се предвидуваше дека една четвртина од природниот гас да биде наменет за Турција, а останатиот волумен да се испорачува на границата со Грција, од каде што ќе го земат земјите кориснички од Јужна Европа. Според проценката на “Газпром” вкупните трошоци за монтажа на сите четири цевки изнесуваа околу 11,4 милијарди. Евра.
По заладувањето на односите меѓу Москва и Анкара проектот беше замрзнат поради соборениот руски авион. Конфигурацијата на проектот сепак претрпе промени: од четири цевки беа намалени на две. Секоја од нив требаше да има капацитет на сообраќај по 15,75 милијарди кубни метри годишно за турскиот пазар и Јужна Европа. Се претпоставува дека од границата со Турција маршутата ќе биде продолжена по проектираниот гасовод “Посејдон” преку Грција и Јонското Море на југ од Италија.
Важно е да се напомене дека во пресрет на средбата меѓу Путин и Ердоган Бугарија се заинтересира од возобновувањето на работата на проектот “Јужен поток”. Покорувајќи се на Европската комисија, Софија губи околу 400 милиони евра годишно за транзит на суровина. Русија сепак не доби од неа гаранции за продолжување на работите.
На крајот на средбата на двајцата лидери во Санкт Петербург министерот за енергетика на Руската Федерација Александар Новак рече дека во првата фаза на “Турски поток” може да биде финализиран до втората половина на 2019 година. Според неговата прогноза меѓувладиниот договор може да биде потпишан во октомври. За возврат, шефот на “Газпром” Алексеј Милер изјави дека компанијата води преговори за овој проект со турските партнери.
На 15 август министерот за надворешни работи на Турција Мевлут Чавушоглу предложи овој автопат да се вклучи кон Трансанатолскиот гасовод (TANAP) на кој се планира испорака на азербејџански гас во Европа. Според зборовите на Чавушоглу со помош на “Турски поток” земјата секоја година ќе купува 16 милијарди кубни метри руски гас за внатрешниот пазар. Останатите количини можат да се изнесат.
Почитувањето на проектот “Турски поток”, е редно да се нагласи дека тој може да дисбалансира создадената во последните 20 година систем на гасни правци низ територијата на Турција и ЕУ, што предизвика бурна реакција на голем број земји – од Белорусија, Полска и Украина до Грузија, Иран и Азербејџан.
Од една страна, “Турски поток” ќе го спречи излегувањето на Иран на пазарот на природен гас. Од друга страна, може да ја зајакне заинтересираноста на западните земји кон иранско гориво како алтернатива. Од 2014 година ЕУ покажува заинтересираност кон тоа. Иранските власти изјавија подготвеност да извезуваат гас во Европа по нафтоводот “Набуко”. САД им понудија на Иран да се приклучи кон TANAP.
Азербејџан е еден од главните инвеститори и големите учесници во изградбата на транспортна инфраструктура за извоз на гас во ЕУ. Неговите трошоци за реализацијата на Јужниот гасен коридор изнесуваат околу 13 милијарди долари. Почетокот на испораката е предвидено за 2018 година. Главните количини ќе бидат на европскиот пазар при нејасна ценовна конјуктура и несигурност.
Притоа Баку не гледа на “Турски поток” како на сериозна закана за својата гасна стратегија. Баку смета дека ако подводниот дел на нафтоводот оди паралелно со “Син поток”, ќе се појави техничка можност за снабдување на руски гас по нафтоводот TANAP, што ќе обезбеди потребното за него оптоварување и ќе го намали роковите на враќање.
Билатералниот газотранспортен проект на Русија и Турција очигледно не е во интерес на Грузија. Таа останува настрана од транзитот на сино гориво и од соодветните приходи, што е важно при влошување на економска и социјална положба на земјата.
Според дипломатот на Украина Павел Климкин затоплувањето на односите меѓу Руската Федерација и Турција нема да ги влоши односите меѓу Киев и Анкара, но ако “Турски поток” биде реализиран, ќе загуби не само Украина, но и цела Европа.
На крајот на 2019 година истекува транзитен договор со Москва за снабдувањето со руски гас во Европа, според кој Украина секоја година добива околу 2 милијарди долари. При поразот на овие пари ситуацијата на економијата во земјата ќе стане критична.
Киев нема да има средства да ги згасне западните кредити. Ако “Турски поток” не успее, “Северен поток” ќе биде целосно преотоварен, “Северен поток 2” – изграден. Тоа значи Украина ќе се лиши од транзитен статус.
Што се однесува до Белорусија, таму експертите оценуваат дека се откажа од “Јужен поток” како неуспех на Русија во Европа, а “Турски поток” – како инструмент за притисок врз транзитните држави.
Независно од ветувањата на Анкара да финансира половина од изградбата на “Турски поток”, за започнување на проектот Русија треба да го добие потребниот пакет од документи, вклучувајќи меѓувладин договор, како и да се утврдат маршрутата и бројот на цевките на маршутата.
Ако Турција се согласи со изградбата на една цевка со пропусна моќ, доволна само за покривање на нејзините потреби, проектот ќе биде неповолен за “Газпром”. Москва не треба да обезбедува напредување на турските компании и попуст за гасот, додека не ги добие потпишаните документи од страна на Анкара.