Светот веќе не може да биде раскажан, а камоли да биде анализиран – едноставно се менува премногу и пребрзо. Оваа недела настаните од клучна важност за нас се случија во Велика Британија, Франција и Турција. Додека во првиот случај тие беа извлечени и од комичната страна во форма на Борис Џонсон и владата на поддржувачите на Brexitот, тогаш нападот во Ница и не успешниот државен удар во Турција се трагични и морбидни. Генералното меѓу трите е
загрижувачкоа чувство на губење на управување.
Одлуки донесени по формално легитимен начин, или водат кон стабилни држави или кон хаос, или изгледаат во очите на публиката безнадежно импотентно, или директно им се нападнати со оружје в рака.
Загубата на управување има своите оценки. Едно е да немаш идеја што да правиш, откако си дошол на власт поради референдум, со кој само си блефирал. Но, друго е да знаеш дека што и да направиш, не можеш да го спречиш секој терористички акт, да разбеш што се случува во умот на секој екстремист од типот “фанатичен и осамен волк”. И сосема трето е земјата да ти е на работ на граѓанска војна по военн удар.
Во таа смисла палмата на првенството по губење на управување за една седмицата несомнено оди во Турција и треба да биде доделена на Ердоган.
Тоа е и најлошата можна вест за сите, бидејќи Турција е единственото нешто што не дели од ужасите на Блискиот Исток. За жал, без воопшто да сме се локални, веќе сме значително поблиску до Сирија, а центарот на Европа е се подалеку од нас.
Трајни заклучоци за ситуацијата во Турција не можат да се прават во моментов. Тоа е еден нов свет кој сам не ги изработил своите принципи и правила. Дали од хаосот ќе се роди некој космос и каков ќе биде тој, може само да се шпекулира. Но сепак во пештерата брзо се менуваат сенки и се проѕираат било какви форми:
1) Турската армија традиционално била сметана за гарант на секуларната држава и последна пречка за исламизмот. Веќе таа очигледно не може да врши успешно оваа улога и да се очекува демократски избрани влади да ги отстранит кога ќе почнат да се разминуваат со заветите на Ататурк. Ердоган изгледа успеал да одржи доволно големи промени во вооружените сили, да постигне значителен број лојални на него офицери. Токму овие, заедно со полицијата, опозициските партии и илјадници приврзаници на АКП, успеаја да го спречат превратот.
Оваа промена не е лоша сама по себе – тоа покажува дека турската политика постојано неповратно излегува од ерата на својата воено туторство, еманципирањето оди со неа. Во принцип вистинската демократија е возможна таму каде армијата не игра клучна улога во јавните работи. Но намалување улога на армијата не е доволен услов за воведување на демократски режим – во вакуумот на управување може да се утврди и неподнослива диктатура. Во моментов Турција е на точно овој крстопат;
2) Воопшто не е јасно дали државниот удар беше очаен обид на секуларистите да го запрат подемот на политичкиот ислам. Сликата изгледа суптилна и барем Ердоган го обвини директно Гулен и неговите приврзаници во организирањето на настаните. Абдула Гулен е силно амбивалентна фигура во турската политика. За едни тој е искрен градител за модернизација на исламот преку едукација и толеранција кон другите вери. За други тоа е само фасада на една програма за сеопфатно заземањето на власта од убедени исламисти. Од соработник и помошник на Ердоган, Гулен стана негов непријател во 2014 година и главен таков во 2016 година, кога весникот “Заман” беше затворен и приврзаниците почнаа да бидат кривично гонети.
Сето ова се совпадна со корупциските скандали против Ердоган и силното јавно расположение против него, кулминираше во сериозни урбани протести. Прогонството на гјуленистите можат да се интерпретираат во општата рамка на конфликтот на режимот на Ердоган со делови од граѓанското општество и интелигенцијата. Тие можат да се толкуваат и како конкуренција внатре во самоит исламистичко движење, како различни стратегии за конечно отфрлање на секуларната држава и кемализмот. Оваа амбивалентност прави и сам обид за државен удар кој не означен;
3) Дали пак државниот удар не беше режиран од самиот Ердоган? Настаните беа премногу големи за да се симулација, но и премногу се надреалистични, за да се класичен државен удар. Допрва ќе дознаваме вистината за ова прашање, но бројот на жртвите, количеството војници, печалење улиците и поминале на страна на превратот, неговото траење и надоместоците за социјалните мрежи од страна на Ердоган зборуваат дека наскоро настаните беа автентични;
4) започнатите чистки и во армијата, и во судството ќе му овозможат на Ердоган да го смени турскиот устав дури без формална поправање. Сигурно таква поправка ќе следи во иднина, но она што се гледа, е де факто совладување на институции кои биле некакви стожери на секуларизмот;
5) превратот – успешен или не – не е добра вест за демократијата во Турција. Шансите за democratic breakdown – пад на демократијата – се многу големи. Таа и пред превратот не беше во добра форма и репресиите против новинари, интелектуалци и малцинства (Курдите) беа станале секојдневие. Овие репресии изгледа ќе се зајакнат сега официјално и против дел од интелигенцијата, а и против самиот исламистичко движење;
6) превратите се кошмарна вест и за НАТО, кој се потпира на Турција како клучен стратешки партнер. Овој партнер веќе официјално е во тешка криза на управување. Принципите на либералната демократија се повеќе условни за Турција. Таа станува и се помалку предвидлива. Една консолидација на земјата околу “султан Ердоган” може да изгледа како решение, но поддршката за репресивен негов режим меѓу јавноста на Европа и САД ќе биде нула. Во една таква ситуација односите на Западот со Турција ќе се исклучително кревки и деликатни;
7) Иднината на договорите со ЕУ за бегалците почнува да изгледа уште нејасна. Сега – пред да ги консолидира своите позиции – Ердоган ќе има потреба од поддршка и затоа едвај ќе тргне на некоја итна конфронтација со Западот. Но бранителите на договорот со Турција – и најмногу Ангела Меркел – ќе бидат во исклучително тешка ситуација да објаснат на својот електорат договор со проблематичен режим. Сепак стабилноста на Турција е клучен стратешки приоритет за ЕУ - и особено за нас. И поради сето тоа, каква и политика да преземе ЕУ и земјите-членки, секогаш ќе има незадоволни и аргументи во обратна насока;
8) Руски извори го окарактеризираат превратот како “про-американски”, а пак во Турција набилдаа гјуленистите за соборување на рускиот авион. Тоа е најверојатно хибридна слама, но е симптоматично за не целосно јасна идентификација на Ердоган во геополитичкиот мозаик. Тој се обидува да наметне Турција како самостоен играч, но какви се интересите на овој играч, веќе едвај за некого е целосно јасно. Жонглирање со истовремени лојалност кон Западот, Русија, сунитскиот ислам и воениот турски национализам станува тешко за Ердоган. Минатата година тој изтргува руската топка, пред еден месец успеа повторно да ја подметне во воздухот, но пак очигледно сега ги испушти воените;
Така изгледаат работите на крајот на една прилично кошмарна недела. Другата може да е различна, којзнае. Добро е што меѓу класиците на англиската поезија веќе е и Борис Џонсон со пророчките си редови:
There was a young fellow from Ankara
Who was a terrific
(Имаше еден младич од Анкара,
кој беше одличен)