Велигден на Балканот

од Vladimir Zorba
484 прегледи

Во Србија Велигден се нарекува Uskrs, што значи “Воскресение”, а понекогаш е нарекуван Vaskrs што се прифаќа во српскиот варијанта на црковно-словенскиот црковен јазик.

Велигденските традиции во Србија се врти околу јајцето како симбол на новиот живот. За разлика од кај другите , Србите ги бојадисуваат јајцата на Велики петок. Симбол на празникот е толку Велигденското јајце , туку  пиленцето  што е природен производ на јајцето. По фарбањето на јајцата, секое семејство оди во црква. Сабота е резервирана за украсување на домовите. Велигден започнува со ѕвоната  во црквите. Семејството се собира на појадок и се крши со јајца.

Во Македонија ги бојадисуваат јајца во четвртокот. По фарбањето јајцата може да бидат  украсени со крст, кој се прави со различни шаро од тревки и сликички. Првото јајце се остава настрана, тоа е Бранителот на домот,  јајце чувар на домот  Тоа се става под иконата во домот и се чува до наредниот Велигден. Мајката во семејството кријат јајцето од минатата година во земјата, кои  никој не треба да ги гледа. На Велики петок се пости и се оди во црква, а пред тоа задолжително капење со црвено јајце за да здравјето ве служи преку целата година.  Во менито обично има јагнешко месо, сарма и слатки колачиња.

Во Грција велигденските празници почнуваат на Велики петок со земање  на крстот и иконата на Исус Христос. Сабота е одвоена за подготовка за празничниот ден.  Се прави традиционалната супа “мајерица” со јагнешко или јарешко месо, која се служи по литургијата во саботата вечер. На децата се подаруваат специјални украсени свеќи, кои се палат за време на службата во црквата.

Во Романија ги  бојадисуваат јајцата во четвртокот. Црвените јајца се нарекуваат negrele или negrete (на романски “црн”) и потсетуваат на страдањата на Исус на крстот. Според традицијата, секој ден пред Велигден се украсува едно и исто јајце, кое во саботата се остава надвор .Ако некое животно го земе јајцето, тоа ќе се врати. Тогаш човек посакува нешто. За празникот се прави посебен колач Pasca која се пече или на Велики четврток или во сабота. Колачот се прави од пченкарно брашно во тркалезна или правоаголна форма. Тркалезната форма потсетува за пелените на Исус, а правоаголна – за Неговиот гроб. По традиција, лушпи од јајца, користени за Pasca задолжително се фрлаат во реката, за да разберат и другите луѓе, дека Велигден доаѓа. Пред да одат на црква, Романците се мијат во голем сад со вода, во кој има црвено јајце и сребрени и златни монети за здравје и пари.

Во Хрватска прославите почнуваат на Цветници и продолжуваат низ целата Страсна седмица. Постојат различни поворки и реконструкција на моменти од Библијата. Во централниот дел на земјата се палат големи огнови, наречени krijes или vuzmenica. Јајцата се бојадисуваат во светли бои и се украсуваат со восок. Првото јајце се бојадисува во црвено, и  во тоа време се експлицитни зборовите Sreten Uskrs. Врз јајцата се цртаат гулаби, крстови, цвеќиња и се пишуваат желби за здравје и среќа. Колку повеќе комплицирано украсени се јајцата, толку здрава ќе биде годината.

Во Словенија на Велики петок се пости, а некои делови на земјата постот продолжува и во саботата. Служат посебно јадење, наречено Алелуја што се прави од репка. Словенечките јајца се многу шарени и светли,   се нарекуваат  “писанице” или “писанке” и се украсуваат со геометриски мотиви.

Во Чешка и Словачка постои традиција поврзана со Велигден, слична на бугарското  “сурвакане”. На Велики понеделникот мажите приготват специјални дрвени стапчиња со шарени конци на врвот (наречени “pomlazka” во Чешка и “korbac” во Словачка), со кои  ги сурват жените за здравје и убавина во текот на целата година. Во некои источни делови на Словачка како дел од обичајот жените семократ  со ладна вода. Овој обичај се користи од страна на мажите и да покажат приврзаноста кон некоја жена. Во замена за тоа “сурвакане” жените им даваат на мажите велигденски јајца, а понекогаш и пари.

Во Хрватска и Словенија се подготвува кошница со храна која се покрива со крпа и се носи во црквата да биде благословена

 Во Бугарија освен познатото “сурвакане” на  голема сабота црковното богослужение започнува во овој ден рано наутро и трае непрекинато до крајот на денот, па последните саботен напеви се спојуваат со воскреснатиата  недела со  звуците на свеченото “Христос воскресна!”.

Жените во сабота ги посетуваат гробовите даруваат  насликани јајца и леб за душите на мртвите. Обично во сабота се меси  и пече обреден  велигденски леб . Голема сабота е и последниот ден во кој можат да се  вапцаат и сликаат со восок јајца за Велигден.