Цар Самуил со блескави очи во центарот на Софија – под површината на скандалот околу овој споменик се кријат мазохизам и историски трауми. Но и тенки политички сметки, тврди проф. Ивајло Дичев во својот коментар.
Да сте слушнале некој од критичарите на новиот споменик да тврди дека Самуил не е бугарски цар? Јас не. Пак и не тука е проблемот. Цар Самуил е владетел, чија историја е пресоздавана пластично многу пати – од генијална трагична верзија на Самуилова војни од Далчев, до монументална, малку патетична верзија кај Петрич од Гондов. Башка слики, конференции, книги … Колку споменици треба да направиме за да ги изброиме Македонците? Мултипликацијата во споменичен жанр секогаш раѓа инфлација, чиј ефект е во последната сметка обратен – амортизација.
Не е ли смешно?
Повеќе генералниот спор со патриотите “трендот СКАТ” е во тоа дали на таквото централно место треба да стои споменикот на цар, кого го поврзуваме со пораз и крај на Првото бугарско царство. Да замислиме дека сакаме да носи некоја гордост, некакво позитивно чувство кон својата татковина. Не требаше ли таму да стои пример Симеон Велики, според логиката на истите тие патриоти? Замислете господа националисти, овој плоштад, на кој се прават воени ритуали на Ѓурѓовден – бугарските војници ќе се стројат меѓу ослепените воини на Далчев и светлечките очи на Самуил. Зошто да г предизвикуваат? Не е ли подобро да се направи гест кон некаков позитивен настан од минатото, со што се гордееме и која дава поуки за иднината? Да речеме обединување кое е истовремено и настан, и принцип.
не опсипуваат со аргументи дека во управувањето на Самуил има и добри страни. Добро де, ставете нешто на улица со неговото име, пренесете ги моштите во катедралата – има најразлични форми на гест кон минатото. Но зошто треба токму тој да стане главен симбол на нашата државност? Трката со Македонците можеби не го објаснува овој апсурд – тука има повеќе нешто поврзано со бугарскиот мазохизам, со нашата желба нужно и секогаш да се доживуваме како робови, како геноцидирани. Ако има нешто мрачно, смрди, понижувачки во историјата – ќе го извадиме и тупосаме во центарот на просторот , за да имаме повод да се жалиме и да мразиме некого.
“Родоотстапници” и “соросоиди”
Веројатно кај секој бугарски владетел може да се најде и нешто добро. Фердинанд на пример ја создал Пепиниерата (Борисовата градина) и внел разни европски работи во Софија. Па да земеме да му кренаеме еден споменикот и на него, како сме почнале. Градот , и особено парковите почнуваат да личат на гробишта: споменикот до споменикот, за секој по секоја прилика. А ако некој се осмели да приговара, веднаш го обвинуваат, дека не го почитува минатото,го прогласуваат го за безсрамник и родоотстапник – и дури најстрашното: соросоид.
Не може да има споменици на сите, тоа го обезсмислува самиот принцип на колективната меморија, која го филтрира минатото и прави генерализации, важни за групата понатаму. Како се случува оваа мултипликација? Рецептот е виден во случајот со Самуил: амбициозен човек на уметноста плус приватен спонзор плус несоодветна општина плус заспано граѓанско општество. Еднаш изградена, една таква статуа веќе нема како да биде отстранета. Нели гледате како се влече случајот со “1300 години Бугарија” пред НДК? Впрочем, интересно ми е како оние кои тврдеа дека споменикот на Старчев е грд, се чувствуваат сега пред овој – тажен кич, начичкан со лавчиња, крстови, големи мускули и дури блескав во темнината очи. Впрочем, нека обрнат внимание и на тоа дека физичката близина на Самоил до Далчевите војни претставува вмешување над културното наследство на главниот град – тоа е исто како јас да фатам да додавам своја песна кон “Еп на заборавените”.
Зошто граѓаните не се мобилизираат навреме, како што се случи на пример во Пловдив, неслучајно избран за европска престолнина на културата? Не знам. Веројатно Софија е премногу голема, веројатно луѓето овде се помалку приврзани кон градот, можеби и парите тука се повеќе. А и граѓаните се поделени: левите на пример претенциозен одбиваат да се вклучат во протестите против споменикот, само затоа што во нив учествуваат претставници на либералната интелигенција. Утре еколозите ќе запротестират против изградбата на Ферис тркалото во Борисовата градина, а десните ќе се за да помине изградбата. Во управувањето на културата триумфира мутренскиот стил. Се депонира во центарот на Софија некакво безумие, интелигенцијата е во шок, а фудбалските навивачи и рокерите аплаудираат, бидејќи Самоил личи на тетоважите кои ги цртаат по стомакот. Општината пак вели: “искажани беа различни мислења” – и тера како знае.
Самоил – печатење на крајната десница во срцето на државата
Која сепак е причината за тоа апсурден и целосно бесмислен атентат над урбаната средина? Еве моето објаснување. Браќата Хајтови, скулптор и архитект, како и нивниот покоен татко, се со години еден вид знаме на крајната десница; г-дин Хајтов е автор на споменикот на станица Буново, посветен на “жртвите на протурскиот тероризам”, едно многу важно место за мобилизација на овој тип политичка чувствителност. Оваа година пред споменикот во Буново беа г-дин Борисов и реформаторите. Не велам дека не би требало да се направи гест кон годишнината од атентатот. Апелирам едноставно внимание на фактот дека овој гест беше направен токму на ова место. се наметнува впечаток дека традиционалната десница фрла симболичен мост кон крајната десница – како впрочем што прави и во сегашната парламентарна конфигурација. Самуил се дебатира печатот, се поткрепува овој нов сојуз. Голема работа, мислат таму горе, некаква култура – нели не прифативме да имаме ракети врз јужната граница!
Извор: DW