Пред 70 година, лидерите на коалицијата од победници, односно СССР / всушност Русија /, САД и Велика Британија се собраа во Крим, кој денес стана јаболко на раздорот меѓу Русија и Украина, за да си ja поделат Европа доволно чистo, да не кажеме – цинично. Едвај овој договор бил идеалeн од гледна точка на народите во Европа, чија судбина беше решена во Јалта.
Но, на крајот, сето тоа се покажа како подобро отколку што можеше да се очекува – Европа го доживеа најдолгиот период во својата историја без големи војни и револуционерни превирања.Споменик на оваа бујна ера во Западна Европа стана “државата на универзалниот просперитет”, а на Исток – “унапредениот социјализам”. И едното и другото можат да бидат разгледувани како симболи на “златниот век” на повоена Европа, иако, се разбира, овој период воопшто не треба да биде пресуден како ведрина за жителите на Источна Европа, дадени под наем на советскиот режим. И не без причина, претпоставуваат дека договорот од Јалта го поставува основите на “сталинизацијата” на овој поширок регион.
Впрочем, сето тоа продолжи обично, и по 45 години Источна Европа мирно и практично без отпор од страна на СССР отиде таму, кон каде самиот почеток се стремеше – во голема Европа. Го нарекуваме овој дел од европската историја “кадифена револуција”. Може да се претпостави дека без Јалта овие револуции одеа да бидат груби. Во историјата “брзо” не секогаш значи “подобро” …
Русија и Западот – главни противници
Барајќи по некои стари белешки најдов тези на свое предавање пред новинари во Амбасадата на Финска во Москва од 1996 година. Тоа време беше на поголемата дружба со САД, кога американските советници беа толку пожелни гости во Москва, какви денес се во Киев. Русија великодушно ги откриваше пред нив своите архиви,кои содржеа не помалку државни тајни, и не само ѕвонења, но и трошење денови во амбасадата на САД – што , патем, и многу јавни и државни дејци го правеа тоа со задоволство, најверојатно без да стравуваат од обвинение за предавство. Значи ништо од тоа што се случува денес во Киев не би требало да е голема новост за Москва.
Коментирајќи го тоа феноменолошки руско дружељубие јас, меѓу другото, реков дека според мене тоа едвај ќе трае долго и дека колку посилно и повеќе егзотични ја изразат својата љубов кон Америка елциновите либерали, толку пожестока ќе биде омразата кон неа кај оние кои ќе дојдат по нив на власт. Животот ја потврди оваа претпоставка. Русија денес демонстрира речиси зоолошки антиамериканизам чии радикални корени се бесмислено да се бараат – тоа е емоционален, а не интелектуален порив.
Денес од двете страни на океанот многу луѓе отворено признаваат дека Русија и Западот се противници. Но во тоа нема ништо принципиелно ново. Тие биле и остануваат историски противници, нивното противење продолжува многу векови, со исклучок на оние кратки периоди на време кога во Русија, морале да се обединува со една фракција од Запад против друга за одбивање на општите / реални и виртуелни / закани, кој, патем, Русија секогаш ги правела со задоволство, често на штета и на Русија, и на Запад – две гранки на европската цивилизација, од кои корените на едното доаѓаат од историјата на Ватикан, а извор на инспирација на другиот е Византија . Нема ништо чудно во тоа што односите меѓу нив се крајно сложени и измешани – уште Михаил Светлов рекол дека е полесно да се заљубиш во целото човештво, отколку во соседот до домот твој.
Прашањето има и друга страна: Русија и Западот главни противници ли се? Можеме ли да ги гледаме како антагонисти кои не можат да постојат заедно? Бидејќи светот е несовршен, сите во една или друга степен се противници – Западот и Кина, Кина и Јапонија, САД и ЕУ, Германија и Велика Британија, Велика Британија и Франција. Дури меѓу САД и Велика Британија се присутни економски и политички несогласувања. Но сите некако преживуваат и наоѓаат компромиси. Мора да постои некој посебен повод за ова токму односите меѓу Русија и Западот секогаш да се наоѓаат “игра со нула резултат”. Емпириски искуство покажува дека таков повод не постои, бидејќи независно од злобната реторика, како целосно Русија со векови наоѓала можности онака да постои мирно со Западот.
Време е да биде објавено прекин
И во Русија, и на Запад денес доминираат крајни и поради тоа најмногу злобни интерпретации на меѓусебните намери. Во Москва сугерираат дека Западот има намера по секоја цена да го урне Путин и да го промени политичкиот режим во Русија со цел нејзиното подоцнежно расчленување и цепење од неа на Сибир, Кавказ и други територии. На Запад, наопаку мерат , и сметаат дека Путин сака да го врати СССР , приклучувајќи ги кон Русија загубените на крајот на минатиот век Покраини и опоравувајќи ја контролата над Источна Европа.
Всушност Западот е повеќе загрижен од проблемот за стабилноста и контролата над огромна територија, набиена со нуклеарно и ненуклеарно оружје, поради што би се радувал ако управувањето на Путин би било вечно. Но, во исто време, тој би сакал да има целосна слобода за дејствување во целиот периметар на руските граници и воопшто би сакала минимална активност на Русија надвор од границите на нејзината територија. Кремљ, напротив, гледа на секакви дејствија од страна на Западот кон соседните му територии, како обид против неговиот суверенитет и закана за националната безбедност, но и покрај тоа неговите амбиции не излегуваат надвор од политичка и економска доминација во поранешните колонии. Тоа разминување во целите безусловно предизвикува конфликт, но тој едвај може да биде нарекуван спротивставен.
Претходната администрација во Кремљ, беше многу соодветна во оценките за меѓународната положба, кога тврдеше дека Русија треба да се научи да се натпреварува со Западот. Конкуренцијата и светската војна – тоа се во некаков степен на различни нешта. Впрочем, претходната американска администрација исто така бешр поумерени во своите апетити и не се обидуваа да ја преотиснуваат така отворено Русија од Европа. Изгледа и двете страни беа така занесени во играта на “политички шах” дека не забележаа како наместо да ги преместуваат фигурите, почнаа да се удираат едни друга по главите со даската за шах. И време е да биде објавено прекин.
Студената војна е подобра од хибридната …
Од двете страни на преродбата е железна завеса луѓето се плашат еден со друг со “студена војна”. Но, што е она толку страшно во “студената војна”?
“Студената војна” трае речиси половина век и цело ова време вистинската “жешка” војна ја заобиколува Европа. Судирите меѓу СССР и Западот имаа ограничен и главно периферен карактер. Уште повеќе за време на “студената војна” имаше флуктуации во курсот, имаше “попуштање”, заеднички летови во вселената, почна испорака на енергенси во Европа и исто такво по обем купување на жито од Америка. Сето ова не пречеше да се воведуваат ограничувања на испораката на технологии со двојна намена, да се водат идеолошки / пропагандни и контрапропагандни / судири и еден друг да се одржи на “нуклеарен нишан”.Онака “студената војна” заврши со крахот на СССР, кој стана “труст, кој експлодирал од внатрешна тензија”.
Секако, “студената војна” е полоша од партнерство, но е подобра од “жешката војна”, која има потенцијал да прерасне во светска. Денес мора да биде направен избор меѓу лошо и уште полошо. Западот и Русија избираат не помеѓу “партнерство” и “студена војна”, туку меѓу “студена војна”, односно војна со ограничувања во методите и територијата, и “светска војна” без никакви ограничувања. Изгледа луѓето во Русија не сфаќаат кон каква опасна граница се приближува човештвото. Од времето на Кубанската криза тоа е најсериозната закана за меѓународната безбедност. Како и во далечната 1962 година единствена шанса за спречување на неконтролираното развој на ситуацијата е принудно компромис, и тоа од двете страни. А под компромис секогаш се разбира дека договорните страни треба да дејствуваат принципиелно.Во тоа е главната сложеност во моментов.
Во однос на Путин сè, во помала или поголема мера, е јасно – тој е со оние кои уште пред четврт век “не можеше да постапува принципиелно”. Но, од друга страна, кога станува збор за компромис со Русија, веднаш се појавуваат луѓе на “тврдите принципи”, приврзаници на “големи идеи” кои велат: “Не треба да се договараме со бандити!”. Меѓу повеќето принципиелните се претставниците на руската опозиција. Отстранети од заблудата дека политичкиот режим во Русија може да биде изменета однатре, тие доделуваат надеж на притисок од страна на Запад, кој или ќе го присили Кремљ да направи отстапки, или ќе создаде револуционерна ситуација во земјата. Ако го оставам настрана прашањето за тоа колку се оправдани овие надежи, ќе истакнам дека на Запад нема никакви причини да одлучуваат наместо руската опозиција пред која стоеја политичките задачи.
Го слушаме овој борбен возгласод помалку принципиелните граѓани, како по правило срамежливи , се уплашија и почнуваат да се правдаат, докажувајќи дека “бандити” воопшто не биле бандити, туку едноставно “не сосема добри момци”, поради што со нив може да се другарува како си затнат нос. Но прашањето не е воопшто во ова: дури и да се “бандити”, со нив ќе треба да се преговара. Поради тоа прашањето не е во тоа што / како признава Јаценјук / не постои воено решение на “проблемот во Донбас”, туку во тоа дека не постои воено решение на “проблемите на Русија”. И уште многу долго нема да постои. Европа е една многу голема комуналната средина , и при населувањето во неа немаше можност да се избираат соседите.
Посериозна закана
Како целина “бандити” не е најголемото зло, на кое можеш да попаднеш на патот. Многу поопасен од разбојник може да се покаже манијак. Русија денес всушност е “мафијашка држава”, иако може да се користат и далеку помеки дефиниции: архаични, концептуална, неуспешен и т. н. Но, не само таа е таква во светот, меѓу десетиците слични на неа, таа се истакнува освен со блискоста со Европа, со големината на територијата и со присуството на нуклеарно оружје. Па зошто токму со неа Западот не може да утврди “зоната на влијание”, како, на пример, може со Кина – или некој сериозно ја смета Кина за мирољубива, некорумпирани и демократска држава? Само во односите со Кина се основани границите на возможното во политиката на Западот, а во односите со Русија тие продолжуваат да остануваат недефинирани по падот на Берлинскиот ѕид. Време е да бидат поставени.
Постои критериумот “недоговороспособност” – присуство на некаква идеологија, соединета со стремеж кон доминација. Во минатото таква идеологија беше нацизмот / всушност не и комунизмот – тоа овозможи, на крајот, да биде формирана коалиција на победниците во Втората светска војна и да биде потпишан договорот од Јалта /. Денес во светот носители на оваа малигна идеологија се јавуваат радикалниот исламизам, земен во вооружувањето на ИДИЛ. Борбата меѓу Западот и Русија за влијание во Украина влегува во остро спротивност со потребата од обединување на напорите за спротивставување во најсериозната опасност која може да биде смртоносна и за Западот, и за Русија, и дури за таков воинствен човек, каков е лидерот на Чеченија Рамзан Кадиров.
Ја нарекуваат војната во Новорусија хибридна. Но Третата светска војна како целина може да се покаже како хибридна, макар и во различна смисла. Првата светска војна беше студија на случај, неа никој не ја сакаше, но таа започна, бидејќи сите се плашеа да не се обезличат.Втората светска војна беше цената за тоа дека не се разбудија навреме – толку долго се обидуваа да бутнат еден друг за нападот против Германија и дека не забележаадека заедно се покажаа жртви на агресорот. Третата светска војна може да започне по недоразбирање поради “украинскиот студија на случај”, и дури потоа да биде отворено, дека цело време сегашниот заеднички непријател стоел со секира пред вратата.
——————
Владимир Пастухов, доктор на политички науки и научен соработник во колеџот “Сент Ентони” на Оксфордскиот универзитет. Коментарот му е објавен во БиБиСи.