Меѓу тесните улички и древните Цркви на Шибеник, Хрватска, туристите кон крајот на летото изгледаат чуднот, додека еден тврд маж држи страстен говор пред насобраните лица на плоштадот.
“Во 1945 година луѓето работеа без пари, за да изградат фабрики, патишта, нови куќи. Ние тогаш сакавме да изградиме една подобра земја”, рече тој. “Најди ми пет лица, подготвени да го направат тоа сега.”
Говорникот е последниот партизан во градот, ветеран од антифашистичкото движење. Но такви сентиментални чувства не се популарни во денешна Хрватска.
Во јануари конзервативната коалициска влада назначи за министер за култура, Златко Хасанбеговиќ опишан од Центарот “Симон Визентал” како “фашист”.
Тој величајќи го пронацистичкото усташко движење како студент во деведесеттите години викаше дека антифашистичката историја на Хрватска и култура е “фраза без содржина”, која нема уставно значење. (Оттогаш Хасанбеговиќ нагласува дека сегашната партија е антифашистичка.)
Во неделата Хрватите гласаа на предвремени избори, враќајќи ја владејачката Хрватска демократска заедница (ХДЗ) како најголема партија, без да се менува ништо.
Гласаа само 53% од сите Хрвати и најверојатниот исход е коалиција од истите центристички партии – националисти и социјалдемократи. На прв поглед земјата се соочува со истите проблеми. Невработеноста е 16% и достигна 40% меѓу младите, долгот е 90% од БДП. Крајбрежјето зависи од туризмот, внатрешноста испраќа работници-мигранти во Германија и Австрија.
Новото е враќањето на национализмот. До 2013 година хрватските конзервативни националистички политичари креваа доволно либерални гласови за да го убедат Брисел,
дека може да ги исполни основните критериуми за членство во ЕУ. Оттогаш тие се вшмукани во зголемувањето на националистичкото ривалство, што го зафати Балканот.
Надвор планините е Република Српска – српска енклава, создадена во Босна и Херцеговина од Дејтонскиот договор од 1995 година, по жестока граѓанска војна. Водачите на Република Српска се закануваат да одржат референдум за независност што ќе е удар на договорот што се донесе мир во регионот.
Како одговор хрватските политичари одржуваат реторика, лидерот на централно-левичарската партија тајно запиша дека се заканува со цел да ги заштити Хрватите, ако референдумот биде одржан, нарекувајќи ја Босна како “пропадната држава” и нарекувајќи ја владата во Србија “грст пијавки”.
Лошо е тоа е продолжувањето на балканскиот етнички конфликт од деведесеттите години. Но тоа доаѓа по години на економска криза, меѓу растечките геополитички тензии и зголемување ксенофобија пред лицето на бегалска криза.
Руски пари се излеаја не само во Србија, туку и во Република Српска, заедно со зголемено дипломатско влијание. Во меѓувреме Хрватска влезе во ЕУ. Како резултат на тоа Балканот денес се појасно дипломатски и системски ја поместува линијата на фронтот, отколку што беше во 1995 година, кога војната заврши. Претпоставката дека глобализацијата, економскиот раст и времето ќе го излекуваат регионот, изгледа несигурн отколку во кое било време по мировниот договор.
Ако Србите во Босна се решат на својот референдум за независност и Путин ги поддржи, Кремљ ќе има нова пион во истата игра која игра со Западна Сирија, Украина и балтичките држави.
Во таква атмосфера интелектуалниот живот на Балканот се повлече во голем број на паралелни структури. Тука се глобалистичката левица за која навиваат ветераните партизани на плоштадите, но е незначителна во главната политика.
Тука е и крајната десница, чие главно достигнување беше да подигне споменик на осуден етнички терорист од седумдесеттите години. Многу луѓе на 40-50 години начин на живот го доживуваат како пострауматски, како се справи со бизнисот, семејството или раното пензионирање, ретко зборува за она што го правеле или страдаше, но опфатени со внатрешна загриженост дека конфликтот ќе се обнови.
Во меѓувреме младите во регионот се обидуваат да живеат во канџите на канабисот и интернет илузорниот свет во кој електронскатамузика или играта на Покемон го заменуваат националниот и политичка идентитет, формирани пред 20 години.
Ако Европа сака Балканот да успеет, таа мора да ги разбере границите на сегашниот пристап. Таа ги намали стандардите за пристапување за земји во Источна и Југоисточна Европа, за да ги внесе во проектот за проширување. Албанија доби статус на кандидат во 2014 година,
Босна поднесе кандидатура во февруари оваа година. Македонија, која со поени во Брисел, издигна ограда на границата со Грција минатата година, е толку заглавена во етничко насилство и голема корупција, дека членството во ЕУ е невзожно. Сепак постојат силни гласови кои повикуваат таа да биде прифатена.
Политичарите во регионот, без разлика дали се корумпирани, шовинисти или едноставно се некомпетентни, знаат дека поставувајќи знак за ознака на неколку плоштади во листата на ЕУ, можат да се понапред во процесот на пристапување само со реформи на хартија. Фактот дека многу од најпрогресивните во регионот, пред се младите, сакаат членство во ЕУ, е уште еден поттик за Брисел да ги затвори очите за злоупотребите.
Ако ЕУ сака да одговори на надежите на младите луѓе на Балканот, тој мора да стане тврд кон задушувачката хрватско влада. Сите културни намигнувања кон фашистичкиот режим од Втората светска војна треба да си одат.
Конечно ЕУ треба да биде подготвен, како со закани да направи со Полска и Унгарија, но не го направи, да се отворат процесите од Член 7, според кој земјите-членки можат да бидат предупредени за несоодветно спроведување на владеењето на правото и на крајот нивното членство да биде замрзнато или нивните права за гласање за бидат ограничени.
Лидерите на ЕУ не треба да губат време по Брекзит во новата активирање на процесот на заедничка политика на безбедноста и одбраната, што во “Дејли мејл” нарекува “европска армија”.
Тоа се прави, бидејќи ако Балканот тргне по лош пат, Хрватска како членка на ЕУ ќе има право да повика на поддршка според клаузулата за заемна одбрана од Лисабонскиот договор и сите членки на ЕУ ќе бидат обврзани да ја поддржат. Но на краток рок она што е витално за западноевропските демократии, е да се ангажираат со Балканот и да лансираат демократска култура и институции. На крајот американската дипломатија и треба мир од 1995 година што денес категорично е задача на ЕУ еда го задржи.