„Се чини дека големите домашни проблеми и претстојните избори нема да доведат до ново ажурирање на нашите меѓусоседски проблеми. Ми се чини дека ова не е нужно лошо – Радев е познат по својата тврдокорна националистичка позиција и нејзините постојани ревизии со цел опстанок на наративот за бугарскиот политички статус кво. Македонија не е актуелен проблем на бугарската политика. Во други ситуации, би го сметал ова за одреден негативен знак. Тука ми се чини дека вообичаените националистички субјекти како што е бугарската ВМРО-БНД одамна се изборно удавени и не се очекува наскоро повторно да се издигнат“, ова во разговор за „Локално“ го вели бугарскиот професор Димитар Атанасов, кој воедно е и историчар во Институтот за етнологија и фолклористика при Бугарската академија на науките (БАН), за оставката на бугарскиот претседател и како може евентуално учество на изборите со негова партија да влијае на односите со Македонија за откочување на европските интеграции.
Атанасов оценува дека никој не може точно да предвиди кога ќе се разбудат енергиите што водат кон поддршка на оние што стојат на страната на трајното влошување на бугарско-македонските односи.
-Повеќе од еднаш или двапати тие потонаа под прагот на јавно значење, но беа повикани на нов живот. Не постои начин да се предвиди кога ќе се вратат на политичката арена и во кој момент наративите за историјата, културата, јазикот и идентитетот ќе се најдат во нивниот опсег. Доколку бугарските власти продолжат да не преземаат мерки за соодветно раскажување на овие тематски области, ризикуваме да бидат прифатени од следната серија на идентитетско насилство од страна на политичките пирати – познати или сосема нови. Имаме причина за оптимизам, но решението е привремено. Динамизацијата на бугарско-македонскиот дијалог треба да се случи што е можно поскоро, а нивното обликување треба да биде значајно, толерантно и во согласност со професионалните стандарди, објаснува Атанасов.
На прашањето дали Радев има сила и популарност да стане нов премиер на Бугарија со формирање на своја партија, соговорникот вели дека важно е да се каже уште на самиот почеток дека таква ситуација е непозната во бугарската историја. Од пет демократски избрани претседатели, ниту еден не го прекинал мандатот предвреме и по своја слободна волја.
„Уставниот законодавец, кој го составил моментално важечкиот основен закон на Бугарија, не предвидел повисока позиција од онаа на шефот на државата. Тој е намерно поставен над пејзажот на актуелната политика, бидејќи неговата област во голема мера се однесува на долгорочни договори во рамките на општото добро“
Професорот оценува дека амбициите на Радев за кариера во политиката не се нови – тој јавно зборува на оваа тема најмалку неколку години.
-Во Бугарија, веќе долго време се водат дискусии за овластувањата на претседателот. Дури може да се чуе и гледиштето дека претседателската институција долго време немала балансирачки функции што ѝ се доделени во сегашниот Устав, поради што нејзиното укинување не изгледа како нелогична одлука. Историски гледано, овој остаток од уставната монархија би можел повторно да се преговара.
Се чини дека претседателската личност во нашата земја традиционално ужива висок рејтинг. Тука, случајот на Радев е индикативен на најмалку два начина. Прво – тој сè уште се перцепира како надпартиско клише кое го имунизира од болестите на директното политичко управување – тој не го насочува користењето на јавните финансии, поради што се наоѓа над корупциските скандали што ги придружуваат владите на партијата ГЕРБ и особено нивните партнери. Нема законодавна иницијатива, а неговото вето врз законските акти на Народното собрание е повеќе институција со морална содржина, поради што неговите мислења против одредени закони всушност го ставаат како етички коректив на постојано обвинуваниот статус кво. И второ – иако рејтингот на Радев како претседател е висок во споредба со политичките лидери од законодавната и извршната власт, историски ниски нивоа на поддршка беа регистрирани за време на неговиот втор мандат, објаснува Атанасов.
Сигурно можеме да кажеме дека Радев, додава професорот, во улогата на претседател уживаше позитивен имиџ, но не толку голема поддршка како неговите претходници.
-Шефот на државата како концепт додава престиж на секој што сочувствува со него, но ниту еден од претседателите досега не успеа да создаде одржливо продолжение на својата кариера како практичен политичар. Поголемиот дел од поранешните жители на Претседателството, по напуштањето на зградата, исто така ги прекинуваат своите јавни активности.
Сигурно е дека рејтингот со кој (екс-претседателот) Прванов ја напушти претседателската позиција – повторно по два мандата – беше повисок од оној на Радев. Појавата на неговата партија се случи во контекст во кој политичката опозиција не беше толку акутна, а сигналите за политичка криза не беа толку болни – сите факти кои, ако го следиме историското искуство од неодамнешното минато, не би можеле да инсистираме дека влијанието на очекуваното формирање на Румен Радев радикално би го пресекол Гордиевиот јазол на бугарската политика денес.
Останува прашањето колку од оваа слика ќе се прелее на неговата нова улога како лидер на партијата. Наспроти фактот дека во последните 25 години во Бугарија популистичкиот глас определи значителен дел од политичката застапеност, нема сомнение дека сè уште ненајавената, но видлива партија на сега веќе поранешниот претседател ќе најде место во следниот состав на парламентот. Сигурно дека Радев сака да се појави на следните избори. Прашањето е какви би биле последиците од ова за бугарскиот политички живот. Според мене – не е доволно видливо за да влијае на кризата што го зафати партискиот спектар, анализира Атанасов.
Околу дилемата дали Бугарија може да излезе од долгата политичка криза и осумте последователни избори во последните години, професорот укажува дека појавата на Радев не ја поедноставува конфузијата во бугарската политика во однос на главната цел на изборниот процес – проекцијата на одржлива владејачка конфигурација. Се чини дека малите партии како што се ИТН, БСП, МЕЧ (Морал, Единство, Чест), „Величество“, како и Алијансата за права и слободи – формацијата што му остана на располагање на поранешниот лидер на МРФ Ахмед Доган – се загрозени од неговата идна формација. Партиите и коалициите што ги зазедоа првите места на последните неколку избори би имале тешкотии фундаментално и решително да се променат во однос на актуелната политичка криза, која доведе до повеќе последователни избори и практична блокада на процесот на непречена репродукција на власта. Проблемите на бугарската демократија не се формални, туку длабоко поврзани со технолошките аспекти на власта. Во бугарскиот политички живот постојат непремостливи поделби што не можат да се игнорираат. Обидите во оваа насока во последните години доведоа токму до овој заклучок – политичките формации се поделени со бездни, а секој обид за приближување на позициите и создавање структура на моќ води кон разочарување на гласачот и казнување на субјектот што одлучил да направи компромис со своите принципи во име на управувањето со државата. Пример во овој поглед е коалицијата на „Продолжуваме со промените“ и „Демократска Бугарија“ со партијата на Бојко Борисов, ГЕРБ, која се смета за пандемиски корумпирана. По обидот за заедничко управување, субјектите што се прогласија за демократски и антикорупциски, изгубија околу 300.000 гласови, анализира Атанасов.
Покрај линијата на поделба во врска со корупцијата, во Бугарија постојат многу други слични граници што би било многу тешко да се преминат. Меѓу нив е ставот кон Русија и војната во Украина. Румен Радев постојано јавно објавуваше наратив близок до оној на Кремљ. Според Атанасов, ова го прави сега веќе екс-претседателот во тесна врска со партијата „Преродба“, но со лидерот на оваа партија тешко дека би имале потребна изборна тежина за да формираат влада.
-Проевропската НП-ДБ и ГЕРБ, која се декларира како таква со сите услови на ова самоопределување, во оваа фаза изгледаат целосно некомпатибилни со Радев по оваа линија, а исто така и едни со други на фронтот корупција-антикорупција.
Останува МРФ на олигархот Делјан Пеевски, која во оваа фаза се прогласува за проевропски играч – факт што ја дистанцира и од можна коалиција со Радев. Јавните напади на двајцата лидери еден кон друг, исто така, ги спречуваат да седнат на иста маса – тие имаат речиси историска анимозитет која, се чини, не може да ја заобиколи ниту еден од двајцата амбициозни и прилично егоцентрични политичари, потенцира Атанасов.
Бугарскиот професор цени дека популистичкиот бран би можел да го воздигне Радев, но не доволно високо за да формира сопствена влада. Вообичаено, додава тој, ваквите изливи на публицитет се краткотрајни – што ја потврдува судбината на ИТН, која според сите анкети и мерења на мислење, нема да влезе во клупите на наредниот состав на Бугарското собрание, иако неодамна победи на едни избори, а на други заврши втора.
Тешкотиите произлегуваат од острите поделби што буквално го сечат политичкото поле на парчиња, отежнувајќи го спроведувањето на формирањето коалиции. Во последната деценија, парламентарните избори во Бугарија се добиени со резултат од околу или малку над 25% – набљудување што ги претвора независните влади во политички сон без можност за реализација. Многуте избори и неуспесите на демократските процедури повторно се вградени во наратив што ја доведува во прашање демократијата воопшто и води до заклучоци за неизбежноста на промена на формата на владеење во претседателска република – трансформација за која сонувал Радев и постојано ја искажувале неговите реторички засилувачи во бугарските медиуми. Овој наративен сет е болно познат на бугарскиот гласач, но и покрај ова, граѓаните продолжуваат да го користат како идентификациски код во потрагата по следниот политички спасител.
Појавата на партија предводена од претседателот во заминување не изгледа способна да понуди повеќе од сега веќе непостоечкиот популистички наратив за неуспешни партии и корумпирани политичари, оддалечени од граѓаните и нивните интереси, одамна заменети со нивните лични амбиции. Ова не е решение за технолошката криза на бугарската моќ. Радев сè уште не дал одговор на прашањето како да се создаде релативно одржлива конфигурација на управување наспроти позадината на непремостливите прекини на бугарската политичка област, заклучува Атанасов.
Фото: Принтскрин/Јутјуб/NEWS FROM BULGARIA
Вчера шефот на бугарската држава ја поднесе својата оставка до Уставниот суд за да може да учествува на претстојните избори. Неговата оставка треба да биде прифатена од Уставниот суд, но бугарскиот закон не го одредува рокот за прифаќање на оставката.
По прифаќањето на неговата оставка, потпретседателката Илијана Јотова ќе ја преземе претседателската функција до крајот на мандатот, кој завршува во јануари 2027 година.
„Денес ви се обраќам за последен пат како претседател“, рече Радев за време на вонредното обраќање и побара прошка од граѓаните, бидејќи, како што рече, грешел и бидејќи „имало цели што не успеал да ги постигне“.
Во исто време, тој нагласи дека неговото верување дека промените се можни е централниот мотив зад неговата одлука да поднесе оставка.
Радев потсети дека првпат бил избран за претседател пред девет години и бил повторно избран во 2021 година, нарекувајќи ја довербата што му е укажана „чест и одговорност“ што се обидел да ја оправда со сите свои постапки.
„Пред девет години, гласавте за мене да ѝ служам на Бугарија како претседател. Заедно доживеавме низа кризи, напади на олигархија и големи протести во 2020 и 2025 година. Денес ви се обраќам за последен пат како претседател на Бугарија. Ги признавам моите грешки“, рече Радев.
Тој претходно истакна дека бугарската демократија нема да преживее ако е оставена на, како што рече, „корумпирани структури и екстремисти“, нагласувајќи дека довербата на граѓаните го обврзува да ги штити институциите.
Н.П.