Конфликти, како оние од 90-тите се чини малку веројатно, но корумпираните елити, економскиот ќорсокак и загубата на европскиот сон ветуваат мрачна иднина
Најдоброто нешто што може да се каже за Западен Балкан, е дека повторно привлекува внимание. Најмногу непријатното е дека тоа го прават со лоши вести. По неколку години на тивок заборав регионот е повторно на радарот и стравувањата дека следниот конфликт во Европа може да е (повторно) таму, а не во Прибалтикот . Тоа е и уште еден фронт, каде Русија активно се обидува да ја поткопа ЕУ.
Во време кога ЕУ е проголтана од Brexit и бара себеси, а САД при Доналд Трамп се изолира и не покажуват интерес кон темните агли на Европа, се отворија вакуум на Западен Балкан каде се раѓа хаос. Србија со изборот на Александар Вучиќ за претседател се повеќе почнува да личи на единствен режим од типот на Путинова Русија.
Во Албанија, дефинирана како наркодържава, опозицијата организира протести затоа што не верува дека изборите во јуни ќе се искрени. Босна и Херцеговина веќе мина низ протестната фаза и во моментов е во фаза Република Српска да зборува за отцепување од нефункционални федерација. Косово, уште е на возраст под 10 години и едвај неодамна доби сопствен телефонски код, веќе сака и својаа војска. Црна Гора, иако речиси во НАТО и покрај интервенциите на долгата руска рака, сеуште има фасадна демократија. Македонија тоне се подлабоко во самоубиственат политички блокада.
Во целиот регион чувството е дека умира европскиот сон и може да заживее демоните од минатото. Иако конфликти, како оние од 90-тите години да изгледаат малку веројатни, напонот е факт и пламените не се исклучени. Тогаш немоќните предупредувања на ЕУ и земјите од Балканот “да престанат да си играат со оган” едвај ќе бидат доволни. .
Големата македонска парализа
Македонија е земја која се испреплетуваат во себе сите балкански гревови – корумпирана и беоздговорна политичка елита, слаби институции, економскиа ќорсокак, се повидлив национализам и етничка игра. Резултатот е ескалација на кризаа, која може да почне да извезува нестабилност.
“Се наоѓаме во чудна ситуација. Само господ знае што се случува. Дури во 2001 година, кога имаше воен конфликт, ситуацијата беше јасна”, вели за бугарски “Капитал” Исмаил Синани, главен уредник на албанската TV SHENJA. Всушност клокоти веќе втора година политичка криза во Македонија и таа стигнала до фаза, од која е тешко да се види излез.
Изборите во декември требаше да стават крај на турбуленции, започнале со објавените од лидерот на опозициската СДСМ Зоран Заев “бомби”, кои открија како режимот на поранешниот премиер Никола Груевски е ја дрежи во заробеништво државата.
Наместо тоа веќе со месеци Македонија е во бестежинска состојба – без редовна влада, со градоначалници во заминување без најави за локаленни избори и со претседател, кого ЕУ се заканува со санкции поради одбивањето да му даде на Заев мандат за формирање влада.
Кон тоа се додава блокиран парламент, кој втора недела не може дури и да си избере претседател. За капак одбива да ја пушти власта Груевски и неговата партија ВМРО-ДПМНЕ кој се размавнува со етничкото страшило и луѓе по улиците со апели да “бранат Македонија” од “клетите шиптари”.
Формалната причина претседателот Ѓорге Иванов (подигнат од ВМРО-ДПМНЕ) да го одбие мандат на Заев, а Груевски да скока и да го брани суверенитетот на државата и постоењето на македонската нација, е т.н.. албанска платформа.
Станува збор за изјава на четирите албански партии, го држи клучот за власта со нивните 20 мандати (ВМРО-ДПМНЕ има 51, а СДСМ – 49 од вкупно 120), која тие ја поставија како услов за преговори за влез во коалиција. Фактот дека платформата – која содржи главно социјални и економски барања, но и чувствителни точки како поширокото воведување на албанскиот како втор службен јазик и признавање на албански геноцид – беше лансирана во Тирана, стана основа Иванов да зборува за интервенција на “странска држава “и да го наруши уставот со одбивањето да го врачи мандатот.
Критичарите на ВМРО-ДПМНЕ сепак гледаат други мотиви. “Груевски ја прифати сета целата албанска платформа пред Заев. Но конечно не се разбраа со Али Ахмети (лидерот на Демократската унија за интеграција (ДУИ), долгогодишниот коалициски партнер на ВМРО-ДПМНЕ), Бидејќи имало телефонски повици.
Сигналите од западните партнери кон Ахмети биле дека не може да направи влада со ВМРО-ДПМНЕ, додека Груевски и останатите осудени за корупција се таму. Затоа ВМРО-ДПМНЕ почна да ја разигрува етничката карта, за да престане владата меѓу Заев и албанските партии, иако истите услови кои Заев ги прифаќа, ги беше прифатил и Груевски “, тврди за” Капитал “Лирим Дулови, издавач на албанскиот весник Koha.
Исмаил Синани ги резимира работите на следниов начин: “Груевски сака да остане на власт по секоја цена, затоа што му е страв дека тој и неколку
Исмаил Синани ги резимира работите на следниов начин: “Груевски посекоја цена сака да остане на власт, затоа што му е страв дека тој и неколку луѓе околу него ќе влезат во затвор. Тиранската платформа е алиби за да прикрие таа причина.”
Резултатот не е само политичка, но и економска парализа. “Ништо не функционира, нема странски инвеститори, локалниот бизнис ги стиска парите и не сака да ги вложува, бидејќи се плашат дека може да има конфликт. Кој би сакал да инвестира во таква атмосфера? Не доаѓаат пари одникаде, бидејќи нема перспектива и никој не знае што ќе се случи утре “, вели Лирим Дулови.
Чувството е дека државата тоне ден по ден и ако блокада продолжува, по неколку месеци по истекот на мандатот на локалните власти нема да има пари и за плати на наставниците. Всушност една од верзиите во Скопје е дека тоа е план Б за Груевски – знаејќи дека буџетот е празен, да го остави Заев да направи влада, потоа да го обвини дека за два месеци ја уништилл државата и да се обиде да се врати како спасител.
Самиот Заев изгледа подготвен за тоа. “Свесни сме што не се очекува со смената на власта. Јас самиот, СДСМ и целата држава ќе влеземе во еден нов пекол поради уништувањето на економијата и државата. Македонија треба секоја недела да зема кредит, за да може да исплаќа плати и пензии”, вели лидерот на СДСМ во интервју за “Капитал” .
За да стигне дотаму сепак, тој прво мора да успее да формира влада. Дури и да се случи, шансата тоа да биде остварливо и стабилно во сегашната ситуација е минимален. “Сите лидери на политички партии се виновни и треба да си заминат, за да се смират работите.
Толку лоша крв има меѓу нив дека не сакаат ни да се видат, веќе е на лично ниво, не можат да седнат на иста маса заедно “, вели за” Капитал “Владимир Божиновски, професор по политички науки на Универзитетот во Скопје. И дава пример како дури во опозиција ВМРО-ДПМНЕ може да блокира сè – новата влада да изгласа закон во парламентот, партијата на Груевски увезува неколку илјади поправки и така до крајот на мандатот не може да прифати какво било промена. Во земја во која довербата во политичарите, партиите и институциите е на дното и нема правила на играта, бидејќи се чини дека никој не треба го почитува уставот и законите, кризата може да продолжи без крај.
Не етнички, а криминален проблем
Ако има некоја добра вест, тоа е дека во моментов Албанците не реагираат на провокациите и налетот на македонски национализам. “Токму благодарение на Албанците во Македонија нема перспектива за внатрешен конфликт и за војна. Како сумираше некој во Twitter, расположението меѓу нив е” Ние не сакаме кантонизација, а канализација “, вели за” Капитал “Александар Чомовски, уредник и водител на ТВ Телма .
Истовремено шегата е дека на последните избори СДСМ се претвори во четврта албанска партија по бројот добиени гласови (околу 40 000). Дури и да не е траен тренд, фактот дека за првпат Албанци гласаат за македонска партија, се толкува како сигнал за граѓанско, а не етничко размислување. За тоа придонесува и разочарувањето дека албанските партии 25 години се во власта, но резултати за Албанците нема. За сметка на тоа меѓу лидерите на ДУИ има милионери. “Во Македонија нема меѓуетнички, туку криминален проблем”, забележува Лирим Дулови.
Што објаснува и зошто изолирани од ЕУ и САД Груевски почна да флертува со Москва и прибегнува кон она што политичкиот аналитичар Сашо Ордановски дефинира како “хистерична антиалбанска и антизападна реторика”. Резултатот е дека дури и да има нови избори и ВМРО-ДПМНЕ повторно да ги освои, тешко ќе може да управува со Албанци и пак ќе се најде во иста ситуација. Освен ако не се ослободи од Груевски, која ја држи во заложништво партијата и државата.
Самата Македонија исто така ќе треба да помине низ чистилиште. “Ние сега треба да влеземе во нешто што во Германија се нарекува денацификацика. Кај нас треба да се направи де ВМРО-изолација. Груевски владееше со целата држава со масовен клиентелизам. Прочистувањето треба да биде насекаде, во сите системи. Тоа ќе биде многу тежок процес и ќе потрае барем десет години, за да реконструираат институциите “, вели Ордановски за” Капитал “.
Нивниот сопствен пекол
Дел од вината за враќањето на часовникот наназад за Западен Балкан може да биде и однесувањетоа на ЕУ, која ја затвори вратата на проширување и така истовремено го лиши регионот од перспектива и го намали своето влијание.
Истовремено Брисел практикува она што последното истражување на Balkans in Europe Policy Advisory Group (BiEPAG) го дефинира како “стабилокрација” – затворање на очите пред авторитарните балкански лидери, за да си купи спокојство и задржување на миграциските текови надвор од ЕУ.
Но другиот дел од одговорноста е на самите балкански земји. “Тие пропаднаа и не успеаја да произведат навистина визионерски елита. Нарекуваан од повеќето од луѓето на власт во регионот” крадци на иднина “, бидејќи секогаш избираат власт пред реформите и никогаш не биле подготвени да направат најтешките чекори.
Не ЕУ е жртва амбициите на младите генерации на Балканот, нивните лидери го направија “, вели за” Капитал “проф. Роберт Остин, специјалист за Југоисточна Европа од Munk School of Global Affairs кон University of Toronto.
Начинот ЕУ да помогне и да ги смири апетитите на Русија во регионот е да покаже дека членството се уште е можно, но прашањето е кога, а не дали.
“Москва ја искористи слабоста на ЕУ насекаде, не само на Балканот. И исфрли политики кои го дестабилизираат регионот. Неверојатно, кога се зборува за руска алтернатива е дека Русија нема што да стави и да понуди освен конзервативни вредности и чуден облик на носталгија по минатото “, забележува проф. Остин.
Неговата прогноза е дека Балканот, кои така и не успеаја да направат трансформацијата, случила во Централна Европа, ги очекува долготрајна политичка нестабилност, во комбинација со економски потреси. Резултатот ќе биде масовна имиграција на млади луѓе кои бараат подобар живот на друго место. А Балканот, ако не успеат да го сменат правецот, ќе останат тажно место со многу минато и малку иднина.
Една така очекувана победа
Со изборот на Александар Вучиќ за претседател Србија се варти уште повеќе кон едноличен режим.
Изборот на Александар Вучиќ за претседател на Србија беше пречекан со протести на улиците на Белград, Нови Сад и Ниш против “диктатурата”, во која станува земјата. Убедливата победа на досегашниот премиер со 55% на гласови на 2 април “едвај може да е изненади некого”, “бидејќи во отсуство на цврсти институции, слободни медиуми и силно граѓанско општество изборите во суштина се претвораат во референдум со предизвестен излез” , забележува за “Капитал” Марко Кмезич, професор во Центарот за студии на Југоисточна Европа на Универзитетот во Грац и член на Balkans in Europe Policy Advisory Group.
Веќе четири пати претседателските избори во Србија се решаваат на првиот круг и тоа станува побрзо во правило отколку во исклучок.
Во случајот со Вучиќ триумфот ја засилува власта во земјата, каде неговата Српска напредна партија го контролира парламентот.
И ги потхранува стравувањата дека тој самоуверено оди по стапките на Владимир Путин во Русија и Реџеп Таип Ердоган во Турција.
“Србија веќе е речиси единствен режим од 2014 година”, забележува пред “Капитал” Слободан Томиќ, професор во University College London.
Сега се врти уште самоуверено во оваа насока. “За да се постигне тоа, Вучиќ го примени истиот рецепт како останатите автократи наоколу – ограничување на слободата на медиумите, притисок врз опозициските политичари, вклучувајќи го и апсењето на многу од нив, но исто така и како демонстрира исклучително разбирање за психологијата на електоратот и талент во партиската и изборна политика “, додава Томиќ.
Самите избори тешко можат да бидат идентификувани како фер и слободни предвид обилните податоци за користење на државната машина во корист на Вучиќ, купување гласови, закани и физичко насилство против опозициски активисти. И покрај тоа Вучиќ изгуби околу 300 000 гласа во споредба со резултатот на владејачката коалиција на парламентарните избори во 2016 година “Но опозицијата не успеа да капитализира тоа, бидејќи не можеше да го мобилизира несолгасувањето”, посочува Слободан Томиќ.
Иако по устав, претседателот на Србија да има ограничени овластувања, никој не се сомнева дека Вучиќ ќе остане најсилната политичка фигура во Србија. И како досега, ќе флертува истовремено со ЕУ и со Русија. “Вучиќ ќе продолжи, барем декларативно, да го поддржува влегувањето на Србија во ЕУ, но ќе се комбинира ова со зајакнување на контролата во внатрешноста на земјата. Очекувам” стабилокрацијата “(затворање на очите за автократски практики, опишано во последниот извештај на BiEPAG), и се практикува од ЕУ, да не запира барем додека Вучиќ продолжува да движи најважните за Брисел работи како нормализирање на односите со Косово, добри врски со соседите и помош во справувањето со бегалската криза “, прогнозира Марко Кмезич.