Здрачава се наоѓа на планинската патека која станува непроодена. Гергиј го покажува патот, на 10 минути пешачење од патот, во букова шума кон неколку мали ливадата каде се првите цветови од овогодинешната реколта канабис и се појавуваат од земјата.
21-годишното момче ги прекинало студиите на Универзитетот, за да се грижи за плантажите, во близина на една празна куќа која неговото семејство ја поседува во пустелијата на албанските Алпи во близина на градот Скадар, во северниот дел на земјата.
“Ова растение има потреба од многу работа. Но, ако го одгледам до крајот, ќе добиеме добри пари”, вели тој. “Ќе можам да поправам куќа во Скадар. Потоа ќе заминам за Англија.”
Гергиј вади празни петлиарски шишиња од импровизиран магацин во грмушките, ги полни со дождовница од локва во шумата и ги напојува насадите.
“Наместо да останат подолу во градот, се повеќе млади луѓе како мене доаѓаат во планината, за да одгледуваат марихуана”, вели тој. Но нивниот успех зависи главно од едно единствено нешто.
“Вреди само ако имаш врски во полицијата. Изворот ме предупредува ако има полициски операции во овој регион. Ако ја прибереме жетвата оваа година, од вкупно 2.000 растенија околу 200 ќе се издвојат за него.” Тоа е потенцијалната добивка во вредност од десетици илјади евра за корумпиран полицаец, ако растенијата се јаки и големи.
Тоа е основата на криминална индустрија за неколку милијарди долари, кои во последните 25 години на направија Албанија една од главните земји производители на канабис на меѓународните пазари, а се натпреварува со земји како Колумбија, Јамајка, Холандија и Парагвај.
Во 2013 година на власт дојде социјалистичка влада под водство на Еди Рама, уметник, кој влегол во политика, и уште во следната година објави војна на производителите на канабис, стартуваше со петдневна операција во меката на марихуаната, која се наоѓа во близина на јужната граница на земјата со Грција.
Во истата година, 2014 година, полицијата заплени над 101 тони марихуана, малку повеќе од претходните девет години заедно. Малку над половина милион растенија канабис беа уништени, а следната година овој број стигна до 800.000, а полиција соопшти дека во првите девет месеци на 2016 бројот на уништените растенија е двапати повеќе или 2,1 милиони растенија.
Оваа статистика, ја посочува Владата на Рама, и е доказ дека земјата заработува во војната против трговијата со дрога, по години на неактивност за време на управувањето на нивните главни ривали од демократската партија.
Истрагата на БИРН сепак открива една суптилна слика: непоколебливите, производители на канабис се преселија во оддалечените, планински области; шверцери се фалат дека уживаат полициски заштита; италијанските иследници се зачудени од генијалноста на албански криминални групи; а во Европа и САД, владите кршат прсти пред огромниот неуспех на нивниот партнер во НАТО да ги уапси и осуди големите риби.
Во меѓувреме екстремната сиромаштија ги поткопува сите напори на државата да ги убеди производителите канабис дека има и други алтернативи.
“Криминалните организации се учат во движење, брзо се адаптираат на контрамерките, спуштени одозгора”, рече Јана Арсовски, доцент во њујоршкиот колеџ за криминално право Џон Џеј, експерт за организиран криминал на Балканот.
“Луѓето и општеството како целина треба да се борат со овој проблем, не само државните структури.”
Селективно правда
Војната започна во Лазарат, село во јужна Албанија, кое во последните 15 години стана најголемиот производител канабис без конкуренција во Европа. Селото, чии жители се вооружени до заби, произведува околу половина канабис во Албанија или околу 900 тони годишно, чија продажна цена по улиците на Европа се проценува на 4,5 милијарди евра.
Неговите жители, кои отворено одгледуваат канабис во дворови и ниви, редовно гласаат за демократите, кои беа на власт од 2005 година до 2013 година.
Рама нареди ликвидирање на низа марихуана во селото една година откако дојде на власт и само неколку дена пред Европската унија (ЕУ) да одлучи дали да и даде на Албанија соништа статус на кандидат во блокот, кој требаше да го отклучи пристап до повеќе европски средства .
Околу 800-те полицајци, вклучувајќи специјални делови со оклопни возила, го опколија селото за пет ден во јуни, а беа пречекани со истрели од оние решени да ја заштитат жетвата, додека постепено отстапија назад и избегаа во планините. Околу 130.000 растенија канабис беа изгорени, четири лаборатории за дрога беа уништени, а 80 тони марихуана – запленети. Десетици луѓе беа уапсени.
Рама рече дека полицијата уништила “една криминална зона која за 20 години била недопирлива, самопрогласена за посебна република и се претворила во срам за Албанија”. Министерот за внатрешни работи во неговата влада, Саимир Тахири, рече дека со тоа се покажува решеноста на владата “да се воведе владеењето на правото во секој агол на Албанија”.
Но повеќе од две години подоцна само 10 лица се во затвор, претежно по обвинение за снимање на полицијата и одгледување на канабис.
Тие се сметаат за мали риби во организираната криминал група.
Во извештај од ноември 2016 за напредокот на Албанија во процесот на пристапување во ЕУ, се вели дека се иако има “огромни насади од канабис” и кои беа уништени во последните две години, бројот на пресудите останува низок.
“Полицијата и обвинителството не успеваат да ги идентификуваат криминалните групи кои стојат зад тргувањето на дрогата. Ретко постои вработен судска практика кај кривичните случаи”, пишува во документот.
Во извештајот од предната година се наведува дека финансиските истраги, мерките против перењето пари и конфискација на имот “не се користат доволно”. Всушност, помеѓу 2010 и 2015 година, се вели во извештајот, помалку од 35 лица биле осудени за перење пари.
Арсовски изјави за БИРН: “Албанското општество работи преку врски и непотизам и го апсат оној кој нема пријатели ниту во полицијата, ниту во државната администрација.”
“Иако владата тврди дека” се бори “проблемот со трговијата со дрога, во исто време сериозните прекршители / наркодилерите се ослободени или не влегуваат во затвор.”
Амбасадорот на САД во Тирана, Доналд Лу, за оваа темата во септември, велеше и сегашната и претходната влада “имаат проблем со трговијата со дрога и дека некои политичари имаат корист од врските со дрога “.
Тој потсети на публиката: “Знаеме дека неколку пратеници, градоначалници и такви кои биле кандидати за градоначалник во Албанија, се со казни за шверц на дрога во земји членки на ЕУ.”
БИРН побара интервју со Министерството за внатрешни работи и им испрати прашања поврзани со обвинувањата за корупција во полицијата и тврдења дека државата не успеала да се справи со дрога, на чело на канабис индустријата, но не доби одговор. БИРН исто побара коментар од полицијата и граничната полиција, но повторно без успех.
Опстануваат најмногу прилагодливи
Постојат знаци дека операциите во Лазарат ги натерале луѓето кои одгледуваат канабис да се преселат во други области, за да одговорат на побарувачката; тие се повеќе садат низи на државни, а не приватни земјишта, скриени во шумата или во оддалечените, планински падини, што го прави уште потешко откривањето на насади и идентификацијаат на кого припаѓаат, велат од полицијата.
Внатрешна анализа на албанското обвинителство, делови од кои беа објавени од албанските медиуми во јуни, наведува: “Во последните неколку години одгледувањето на канабис се раширило низ целата земја и во секој регион.”
“Земјоделците на канабис Сатива”, се веливо извештајот, со кој БИРН имаше допир “користат земјиште кое е во државна сопственост, најмногу во шуми и пасишта, или во близина на водни извори и далеку од населени места.”
Портпаролот на главниот обвинител Адриатик Лала, кој беше назначен на оваа функција во 2012 година од страна на парламентот во времето на владата на демократската партија, не одговори на барањето на БИРН да го потврди постоењето на извештајот и неговите наоди.
“Ситуацијата оваа година е неспоредлив со претходните години, бидејќи засадени површини се зголемија значително”, рече Хивзи Бушати, поранешниот шеф на специјалните единици за северна Албанија, кој беше отпуштен, кога социјалистите ја зедоа власта и сега е член на опозициските демократи.
“Без врски во полицијата и политиката, никој нема храброст и храброста за таква инвестиција, да одгледува илјади растенија канабис низ целата земја”, рече тој за БИРН во кафуле во Скадар.
Владата негира дека одгледувањето на канабис е зголемена и дека полицајци учествуваат во криминалната шема. Кабинетот, исто така ги негира обвинувањата упатени од опозицијата дека работат со шверцерите.
“Погрешно се создава впечаток дека има зголемување на плантажи со канабис”, рече Алтин Киато, заменик-директор на албанската полиција, на прес-конференција во август. “Но, тоа не е точно. Полицијата е само подобра во тоа да идентификува плантажа и да презема мерки.”
Тој рече дека Министерството за внатрешни работи нема информации за полицајци кои соработуваат на криминалците. “Ако имавме информации, сакавме да ги уапсиме, бидејќи соучесниците се исто толку виновни колку прекршителите кои одгледуваат канабис.” Подоцна, во септември, Киато објави дека осум полицајци беа отпуштени и 21 се под истрага под сомнение дека не вршат совесно обврски.
Плодна почва
Благословена со просечно 218 сончеви денови годишно и изобилство на вода извори во планините, Албанија е плодна почва за одгледување на канабис.
Енвер Хоџа, комунистичкиот диктатор, кој ги затвори границите на Албанија за време на 40-годишното параноично, сталинистичко управување по Втората светска војна, забрани одгледување на канабис во 1946 година. Но, пред тоа употребата и трговијата на дрога биле дозволени, како и негово користење како седатив за деца.
За време на режимот на Хоџа, државата ја презеде контролата врз индустриското одгледување на наркотични растение за извоз на територијата која денес е дел од Институтот за земјоделство во Камза, општина во област Тирана.
“Канабисот беше со многу висок квалитет”, рече Ахмет Осја, последниот министер за земјоделство пред падот на комунизмот во 1991-1992 година. “Швајцарците го претпочитаа, бидејќи беше многу добар квалитет, поради изобилството на сончевата светлина. Се користете во фармацијата, како билка и за изработка на јажиња”.
Падот на комунизмот лансира деценија на исклучителна нестабилност, со граѓански немири во Албанија и војна во соседна Југославија. Оружјето стана лесно достапни, политиката беше длабоко поларизирана, а криминалните банди напредуваа. Како член на НАТО од 2009 година, Албанија се уште се бори со наследството на деведесеттите години и влијанието на добро развиените мрежи од организирани криминални групи кои работат дури и во Западна Европа.
Арсовски рече дека напорите на неколку последователни албански влади по падот на комунизмот да се справи со трговијата со дрога биле повеќе диктирани од стремеж “за слава и публицитет”, често мотивирани од стратегијата на ЕУ за “морков и стап”, применета спрема балканските земји кои се стремат да се приклучат на блокот.
“Генерално, недостасуваат цврсти долгорочни институционални мерки за борба против организираниот криминал во Албанија”, рече таа. “Организираниот криминал живее во симбиоза со државните институции.”
“Анализа на начините за заобиколување на државните политики за борба против трговијата со дрога покажува дека теоријата за флексибилното адаптирање објаснува зошто незаконскиот бизнис со дрога продолжува да постои во Колумбија или во Албанија, иако државата успеала да уништи неколку главни криминални групи, вклучувајќи ги оние на Меделин и Кали [наркокартелите во Колумбија], или групите во Лазарат. ”
Во World Factbook на ЦИА на САД се вели дека во Албанија постојат “ограничени низи од опиум и експанзијата производство на канабис” и дека албанските криминални групи кои се занимаваат со шверц на дрога се “активни и ги прошируваат мрежите во Европа” .