Дури 22% од жените на возраст од 20 до 45 години во Шведска воопшто не сакаат да имаат деца, додека само осум проценти од мажите мислат така, според истражувањето на „Афтонбладет“, кое во голема мера укажува на загрижувачки демографски трендови и го објаснува падот на стапките на фертилитет низ Европа.
Минатата година, стапката на фертилитет (просечниот број на деца по жена во текот на целиот нејзин репродуктивен живот) во Шведска падна на 1,43, што е најниската вредност откако почна да се следи статистиката за населението во 1749 година. Во Хрватска, стапката е само малку повисока и моментално изнесува 1,47. За едноставно обновување на населението, односно за населението да остане исто без миграција, потребна е стапка на фертилитет од околу 2,1 деца по жена.
Просечната стапка на фертилитет во ЕУ е само 1,38
Парадоксално, обете гореспоменати земји се над просечната стапка на фертилитет на Европската Унија, која, според податоците на Евростат, веќе паднала на 1,38 во 2023 година. Најниски стапки на фертилитет се во Малта (1,06), Шпанија (1,12) и Литванија (1,18), а највисоки во Бугарија (1,81) и Франција (1,66).
Пред околу половина век, ниедна европска земја немала стапка на фертилитет под 2,0, а Ирска беше европски рекордер со стапка од 3,85. Истражувањето на „Афтонбладет“ се обиде да ги открие причините за овој драстичен пад на фертилитетот, кој започна во Скандинавија околу 2010 година, а во остатокот од Европската Унија една деценија подоцна.
Мартин Колк, вонреден професор по демографија на Универзитетот во Стокхолм, кој ги толкуваше резултатите од истражувањето на „Афтонбладет“, вели дека значајните разлики помеѓу подготвеноста на жените и мажите да имаат деца се во согласност со трендовите во земјите со многу ниски стапки на фертилитет, како што се Јапонија, Јужна Кореја, Шпанија и Италија.
„Жените во нивните 20-ти и 30-ти години, родени приближно помеѓу 1995 и 2005 година, раѓаат помалку деца од нивните врсници во претходните генерации. Големото прашање е дали ќе имаат деца подоцна во животот или целосно ќе се откажат од раѓањето деца“, рече Колк.
Фото: Јутјуб/Принтскрин/Види Вака
Зошто младите луѓе го одложуваат родителството?
Кога „Афтонбладет“ ги праша испитаниците што би требало да се случи во нивните животи за да се чувствуваат подготвени да имаат деца, шведските жени најчесто ги даваа следниве одговори: стабилен приход (41%), соодветен партнер (29%), посоодветен дом (25%), постојана работа (20%) и лично созревање (16%). Слично одговориле и мажите.
Значи, раѓањето деца зависи првенствено од животните приоритети, животниот стандард, приходите и условите за домување. Денешните млади жени и мажи во Шведска се чини дека им даваат поголем приоритет на пријателите, интересите, самоостварувањето или кариерите отколку на раното основање на семејство раѓање деца.
„Сè укажува на тоа дека раѓањето деца стана планиран проект во кој сè мора прво да си дојде на свое место. Ако се вратиме неколку децении назад, младите луѓе имаа деца без многу размислување. Децата беа составен дел од животот и така и се раѓаа“, вели Колк.
Гледајќи подолг временски период, постои јасен тренд на бавно опаѓање на стапките на фертилитет низ цела Европа, но во последните 60 години имало значителни флуктуации кои не можат да се објаснат само со културните и вредносните ставови на општеството и поединците. Чешка, на пример, имаше стапка од 1,18 на почетокот на 21 век, која се искачи на 1,83 до 2021 година.
Привремен тренд или трајна промена?
Стапката на фертилитет во Бугарија беше слична, додека Полска ја пречека 1990 година со стапка од 2,06, која потоа падна на 1,22 во следните десет години и остана на тоа ниво до ден-денес. Според податоците на Светската банка, стапката на фертилитет во Хрватска падна под нивото на замена на почетокот на 1970-тите и оттогаш е во речиси континуиран пад.
„Ќе биде интересно да се види дали ова е само привремен тренд или почеток на нешто потрајно. Ако младите луѓе сега привремено им даваат приоритет на други работи и одлучат да имаат деца подоцна, тоа не е драматично и нема да има толку големи последици. Но, ако се движиме кон нова ситуација, во која поголеми групи на млади жени всушност воопшто не сакаат да имаат деца, во тој случај на долг рок општеството би било значајно погодено“, објаснува Колк.
Во пракса, проблемот не е (само) што стапката на фертилитет е ниска низ цела Европа, туку што во некои земји веќе се појави демографско „тесно грло“: генерациите што денес влегуваат во возраста за раѓање деца се помалкубројни од генерациите пред нив. Демографите го опишуваат ова како демографска инерција.
Демографска инерција
Движењето на стапката на наталитет, како и на вкупното население, не зависи само од „бројот на деца по жена“, туку и од тоа колку жени има во репродуктивна возраст. Ако базата, особено бројот на жени на возраст од 20 до 39 години, се намали, бројот на раѓања останува низок или опаѓа дури и кога стапката на фертилитет малку се подобрува.
Пример за земја во која можеби повеќе нема да биде можно да се променат трендовите е Италија. Дури и ако демографските мерки успеат да ја зголемат стапката на фертилитет, Италија сепак ќе има сè помалку потенцијални мајки во наредните години, бидејќи генерациите родени во претходните периоди на ниски стапки на фертилитет се едноставно помалкубројни.
Затоа, демографското закрепнување, т.е. поголем број на деца, а подоцна и поголемо население во работоспособна возраст, станува бавно и долготрајно, а понекогаш и речиси невозможно без дополнителни извори на население, како што е имиграцијата и тоа миграција која првенствено вклучува млади семејства и жени во репродуктивна возраст.