Оваа приказна е достојна за перото на Агата Кристи. Веќе се појавија неколку теории кој е одговорен за неуспешниот државен удар во Турција на 15 јули. Една од теориите укажува на ЦИА како иницијатор на превратот.
Образложението се базира на претпоставката дека Вашингтон стигна до заклучок дека претседателот Реџеп Таип Ердоган премногу го дигнал носот и ги игнорира американските интереси во стратешки важниот блискоисточен регион и борбата против (терористичката група) “Исламска држава”. Ердоган впрочем се објавува против соработката на САД со партијата на сириските Курди “Демократски сојуз”. Недостатоци на оваа теории е дека Турција е премногу важна за НАТО и за САД, особено сега, затоа и Вашингтон не може да се занимава со такви интриги. Денес, кога авионите на НАТО полетуваат од авиобазата Инџирлик да бомбардира објекти на ИД, а во Турција се наоѓаат до 2,5 милиони сириски бегалци, кои лесно може да летнат во Европа, ако тоа го бараше Анкара, секој обид за државен удар против едно избрана влада би бил вистински идиотизам, особено поради минималните у шанси за успех.
Има и друга теорија, лансирана за доброволно прогонство на исламскиот проповедник Фетхулах Гулен. Таа вели дека тоа бил фиктивни преврат организиран по индикација на Ердоган, кој само барал прилика за да прибегне кон уште подраконски мерки за ограничување на политичките дебати, за потиснување на противниците, чистки во армијата, наметната на претседателски систем и воведувањето на едвај не диктаторски овластувања. Со оглед на последните активности на Ердоган оваа теорија не е дека не моѓе да биде рална . А сепак, за да прибегне кон таква стратегија, турскиот лидер би требало да биде во очајна состојба или да страда од прекумерна глупост.
Ердоган навистина со полни сили се обидува да воведе претседателски систем, но тој воопшто не е во очајна состојба, за да додаде кон стратешкиот репертоар на еден ваков фиктивни удар. Загинаа многу луѓе и ако тоа навистина излезе на виделина, тоа ќе биде крај на неговата политичка кариера.
Третата теорија е претставена од самиот претседател Ердоган и неговите претставници. Во основата и е идејата дека искуството за преврат е организирано од Фетхулах Гулен, дејствувајќи со далечински од далечната држава Пенсилванија, а е имплементиран од пред неговите следбеници во армијата. Навистина движењето “Хизмет” на Гулен, како тоа се нарекува официјално е навлезено длабоко во турското општество преку школите и добротворни организации, финансирани од неговите членови. Точно е и тоа дека многу претставници на ова движење работат во судскиот систем, на државна служба и во полицијата. Ова се објаснува еве со што. Овие луѓе учеле во ѓуленовските училишта, кои се едни од најдобрите во Турција. Благодарение на примената едукација тие заземаат одговорни позиции во државните структури. Второ, учејќи во тие училишта, тие создадоа тесни врски внатре во својот круг и така придонесуваат за успешната кариера на ѓуленистите. И најважно, до крајот на 2013 година тие беа стабилни сојузници на Партијата на правдата и развојот (АКП), која гледаше во најталентираните ѓуленисти важна алатка способна да го замени стариот света елита во судството, во државата администрација и полицијата. Затоа АКП промовираат такви луѓе да заземаат високи позиции. Бидејќи сепак се скараа АКП и “Хизмет” а тоа е долга и сложена историја поврзана со самонадменоста на Ердоган, кој не може да трпи конкуренти, па дури и тие да се негови пријатели. Од своја страна ѓуленистите неточно го процениле степенот на влијание врз државните структури и одбија да ги задоволат каприците и каприците на Ердоган. Последните две години нив систематски ги гонат од такви бастиони на “Хизмет” како судството и полицијата. Но сето тоа не дава одговор на прашањето за присутноста на ѓуленистите кон заговорот. Тешко е да се поверува дека ќуленистите – покрај целото свое допаѓање на Ердоган и АКП – се инфилтрирале во такви големи количини во тие ешалони на армијата декамоѓеле да се обидат сами да ја соборат владата преку воен удар. Ова звучи неверојатно и со оглед на старата секуларна култура и подготовка на офицерскиот корпус, кој не одобрува дури и меките манифестации на религиозна побожност меѓу армиските редови. Затоа и искуството на Владата да ја довери целата вина врз движењето на Гулен се чини прекумерена.
Четвртата и последна теорија гласи дека државниот удар е организиран од бескомпромисни и тврдоглав свети елементи меѓу офицерскиот корпус, кој се смета за најмоќниот бастион на кемалистичкиот фундаментализам. Според оваа теорија тие прибегнале кон превратот од две причини. Прво, тие се дојдени до заклучок дека Ердоган отишол предалеку во обидите да ја исламизира државата. Односно тој мора да биде запрен пред да добие повеќе власт како претседател и да ја биде исламизацијата на Турција во неповратен процес, закопувајќи го на тој начин сонот на Ататурк за секуларна република. Второ, од последните настани, почнувајќи со протестите во паркот “Гези” во 2013 година и завршувајќи со последните два гласови во 2015 година, војската си направиле заклучок дека турското општество е поделено на секуларна и верски дел, а значи тие ќе можат да се потпираат на поддршката барем на половина од населението на земјата. Понатаму тие поаѓаат од претходните преврати во 1960, 1971 и 1980 години, сметајќи дека како минимум барем дел од опозициските партии ќе го поддржи отстранувањето на Владата и ќе му обезбеди на превратот легитимитет. Сите овие претпоставки се кредибилитет и одговараат на историските закономерности во Турција. Покрај преврати од 1960, 1971 и 1980 години токму армијата го скроиле и “постмодернистичјиот” удар во 1997 година, за да отстрани од власт влада на чело со исламистите.
Во меѓувреме Ердоган се помири со високата воена команда, обвинувајќи ги за поврзани со Гулен високи полицајци и судии во организирањето на судските процеси “Ергеникон” и “Кувалда” и за пресудите на генерали и високи офицери (овие пресуди беа откажани). Светите офицери можеби виделе во овие активности на Ердоган знак на слабост и кај нив може да се појавила соблазност дека моѓат да нанесат удар, пред тој да се врати со своите сили. Последното изгледа најдобро веродостојно. Гуленистите во армиските редови (какви несомнено има) може да дејствувале заедно со незадоволните офицери против заедничкиот непријател. Затоа не е изненадувачки дека Владата најде меѓу превратаџиите доволно количество гуленисти за да го обвини Фетхулах Гурен во организирањето на превратот. Но овие околности воопшто не значат дека тоа бил заговор на гуленистите. Знаеме дека превратџиите згрешите со сметките. Високата воена команда остана верна на граѓанската влада, а опозициските партии се здружија и го осудија обидот за преврат. И најважно, илјадници обичните граѓани – како исламисти, така и нерелигиозни луѓе – излегоа на улиците за да се спротивстават на превратот. Во моментов е тешко да се даде конечен одговор кој го организирал заговор и со каква цел. Но врз основа на фрагментарни сведочења и историјата на претходните преврати во Турција, може да се претпостави дека главната сила во обидот да се урне Владата на Ердоган беа најмногу строгите секуларни офицери. А некои воини меѓу гуленистите (колку точно не е познато) играле секундарни улоги.
————————-
Мохамед Ајуб, професор по меѓународни односи на Универзитетот во Мичиген. Тој работи Центарот за глобална политика. Неговиот анализа е објавен во весникот The National interest.