Кога Хрватска донесе одлука повторно да воведе задолжителен воен рок, а Србија паралелно почна да ги „крчка“ законските измени за служба од 75 дена, темата одеднаш престана да биде само далечна европска дилема.
Стана прашање што многумина овде го поставуваат во тивок глас: дали некаде во иднина и македонските 18-годишници наместо да пијат кафе во чаршија ќе јадат војничко гравче во касарна.
Во Загреб веќе нема дилема. Хрватскиот парламент со мнозинство гласови усвои измени на законите за одбрана и служба во вооружените сили, со кои се враќа задолжителниот воен рок од почетокот на 2026 година. Обуката ќе трае два месеца, а младите што ќе ја завршат ќе добиваат нето надомест од околу 1.100 евра месечно, со платена исхрана, сместување и трошоци, и тој период ќе им се смета во работен стаж.
Сите машки лица се внесуваат во воена евиденција на 18 години, а на обука се повикуваат во годината кога ќе наполнат 19, додека жените ќе може да служат доброволно. За оние што од морални или верски причини не сакаат да носат униформа е предвидена цивилна служба, односно неколкумесечен ангажман во цивилна заштита или јавни служби, со понизок надомест.
Пакетот не е само воена мерка, туку и социјален сигнал: државата им нуди плата над локалниот просек за млад човек на краток рок, стаж и „предност при вработување“, како што објаснуваат хрватските власти. Воедно, предвидени се и санкции, парични казни и можност полицијата да ги приведе оние што упорно избегнуваат повик.
Во Србија, сценариото е малку поинакво, но логиката е слична. Соседите на север се подготвуваат да го вратат задолжителното служење воен рок, откако Министерството за одбрана изработи законско решение кое наскоро треба да влезе во собраниска процедура.
Според најавите, мажите од 18 до 30 години ќе имаат обврска да служат војска во траење од 75 дена, додека за жените службата ќе биде доброволна. Војската и инфраструктурата се веќе подготвени, а првите генерации регрути се очекува да започнат со служење по донесувањето на законот.
Во поширок контекст, не станува збор само за балкански тренд. Според една понова анализа за состојбата со воениот рок во Европа, од 40 европски земји што имаат вооружени сили, 16 во моментов имаат некаков облик на задолжителна служба – од строг систем, како во Грција, до либерални, хибридни модели какви што применуваат Шведска и Данска, каде што голем дел од регрутацијата практично се врши врз база на селекција и мотивација.
Дел од земјите, како Летонија и Литванија, го вратија воениот рок по анексијата на Крим и почетокот на војната во Украина, во обид да создадат посилна резерва.
Во оваа европска мапа, Македонија стои на спротивниот крај: со укинат задолжителен рок и мала, професионална армија. Во 2006 година беше воведена професионална војска како дел од трансформацијата кон НАТО стандарди, а последната генерација што задолжително служела војска ја отслужи својата обврска токму тогаш.
Фото: Официјален Фејсбук профил на Министерство за одбрана
Подоцна, во законските решенија остана само можност за доброволно служење воен рок за заинтересирани, но без општа обврска.
Паралелно, земјата во 2020 година официјално стана 30-та членка на НАТО, со што дел од безбедносната тежина се префрли врз колективната одбрана и обврските во рамките на Алијансата.
Во ваков рамковен контекст, логично е прашањето: има ли реална причина Македонија да размислува за враќање на задолжителниот воен рок, освен како рефлекс на она што го прават соседите?
Безбедносниот аргумент на прв поглед изгледа најсилен. Европа веќе не е истиот континент од пред десет години – војната во Украина, обновеното вооружување на Русија, тензиите во различни делови на светот создаваат атмосфера во која државите повторно ги прегледуваат своите доктрини и капацитети.
Но, аналитичките текстови што ја обработуваат оваа тема за Македонија досега сугерираа дека во земјата нема проценета непосредна зголемена закана која би барала радикална промена на моделот, туку дека фокусот е на модернизација и подигање на квалитетот на постојната професионална армија.
Вториот аргумент што често се користи во регионот е „воспитниот“, а тоа е идејата дека краток воен рок ќе внесе ред, дисциплина и чувство за колектив кај млади генерации кои растат во дигитален свет, со флуидни работни навики и силна емиграциска тенденција.
Психолозите велат дека воената обука може да има воспитен ефект, но не на начинот на кој многумина романтично го замислуваат.
Краткиот дисциплински режим како рано станување, физичка активност, одговорност за тимот, посочуваат експертите, навистина може да биде корективен за млади кои растат во дигитален свет и неретко имаат фрагментирани навики.
Во услови кога многу млади живеат со чувство на дезориентираност и несигурност, додаваат тие, неколку недели организирана групна динамика може да им помогне да развијат стабилност, фокус и поголема лична одговорност.
Хрватскиот модел со два месеца и релативно висока плата јасно покажува дека државата сака да го претстави воениот рок не само како обврска, туку и како некаков „пакет“ за младите: обука, приход, стаж, контакт со институциите.
Но токму тука се отвораат сериозните прашања за Македонија. Прво, финансиските. Ако земја со значително поголем БДП по глава на жител како Хрватска пресметува дека ќе ѝ бидат потребни милиони евра само за надоместоци и логистика на новиот систем, лесно е да се претпостави дека за македонскиот буџет ваков чекор би бил уште поголем товар.
Обуки, сместувачки капацитети, униформи, оружје, инструктори, сето тоа бара не само пари, туку и време за подготовка.
Потоа доаѓа економската цена што не се гледа на прв поглед: илјадници млади луѓе во клучните години за образование или влез на пазарот на труд би биле извлечени од своите факултети, работни места или сопствени бизниси за два, три или повеќе месеци. Во држава која и онака се соочува со иселување, недостиг на работна сила во одредени сектори и постојано разредување на средната класа, ова не е мала работа.
И токму на ова предупредуваат дел од домашните аналитички осврти, дека евентуално враќање на рокот би значело дополнителен удар и врз развојот на младите и врз економијата.
Третиот, можеби најчесто игнориран слој е довербата. Хрватска и Србија своите модели ги пакуваат со одреден наратив: тоа е дел од национална стратегија, со јасни правила, временски рамки, права и обврски за регрутите. Во Македонија, каде довербата во институциите традиционално е кревка, секој обид да се воведе нешто толку чувствително како задолжителен воен рок би морал да биде придружен со исклучително јасна, транспарентна и доследна комуникација.
Што точно ќе учат младите? Колку од времето ќе биде реална воена и граѓанска обука, а колку чекање, строј и чистење дворови? Дали дел од програмата би се пренасочил и кон цивилни вештини како прва помош, реагирање при земјотрес, поплави, кибер-безбедност, медиумска писменост?
Одговорите на овие прашања во моментов не постојат, затоа што, едноставно, официјална иницијатива за враќање на задолжителниот воен рок во Македонија нема. Државата досега повторуваше дека останува на моделот на професионална армија, поддржана со доброволно служење и резервен состав, и дека тоа е доволно за обврските кон НАТО и за сопствената безбедност.
Оттаму, регионалниот бран што доаѓа од Загреб и од Белград засега повеќе делува како тема за анализи и дебата, отколку како конкретна агенда за Скопје. Може да биде корисен како предупредување дека Европа навистина влегува во нова безбедносна ера во која државите бараат дополнителни механизми за заштита. Но не значи автоматски дека секој модел што функционира во Хрватска или Србија е пренослив и применлив во Македонија.
Дали во некоја иднина, ако безбедносното окружување стане уште понестабилно, и овде ќе се отвори сериозна расправа за задолжителен воен рок, не може да се исклучи.
Историјата покажува дека одлуките околу армијата ретко се трајни. Тие се менуваат заедно со ризиците, сојузниците и политичките ветрови. Но денес, според досегашните официјални ставови и проценки, Македонија нема ниту јасна безбедносна, ниту финансиска, ниту политичка причина да го следи примерот на соседите.
До тогаш, приказната за задолжителниот воен рок останува таму каде што моментално и припаѓа – меѓу насловите за Хрватска и за Србија, во европските табели за различни модели на служба, и во домашните разговори што завршуваат со она старо: „добро, а кај нас, стварно ли би функционирало тоа?“
Б.Т.