Кога се зборува за “историското соединение” на Крим со Русија, Владимир Путин ја споменува “стратешката важност” на Кримскиот полуостров, кој е “духовен извор” за формирање на руската нација.
Претседателот го споменува покрстувањето на кнез Владимир во Херсонес и го нагласува симболичното, сакралното значење на Крим за Русија споредливо со “значењето на храмовите Гора во Ерусалим за приврзаниците на исламот и јудаизмот”. Конфликтот во Украина наиде на линијата на пукнатини меѓу привремени и духовни аспекти, меѓу држави и цивилизации.
Но истовремено со него во Блискиот Исток се наметнува групата “Исламска држава на Ирак и Левант” (позната веќе само како “Исламска држава” – ред.).
Причини за расколот со Западот
Конјуктура причини се еден од факторите за расколот меѓу Русија и Запад. Кој бил залогот на Башар Асад во март 2011 година, кога во Сирија започнуваше граѓанската војна? Тоа го направи исклучиво Москва, која немаше никаква желба да го изгуби својот сојузник на Блискиот Исток. САД и Европа имаа погрешни проценки на влијанието на Русија во овој регион. Во меѓувреме Русија воопшто не е запоставена во извршување на своите интереси тука, нагласувајќи дека нејзината позиција е различна од онаа на Западот. Со таа цел таа поддржуваше истовремено односи со Сирија, Иран, Турција, Израел и арапските држави. Таа успеваше да води регионална политика, која не беше окована од проблеми во билатералните односи со ниту една од овие држави. Според признание на висок функционер во Саудиска Арабија, Русија јасно сфаќа “што не треба да се прави во нашиот регион” – за разлика од западните земји.
Втората конјуктура причина е поврзана со еволуцијата не режимот на Владимир Путин по март 2012 година (кога е реизбран за претседател – ред.). Во секое протестно движење рускиот претседател ја гледа раката на ЦИА. Според него, САД преку овие движења сакаат да ја отргнат Русија од сфери на влијание и на таков начин да ја ослабат. Неговиот реизбор во комбинација со застојот во руската економија значи зајакнувањето на режимот, за кого е карактеристично мобилизирањето на елитата и населението на националистичка основа.Санкциите му овозможуваат на Кремљ да стане антагонизмот меѓу Русија и Западот во оружје за постигнување на своите цели внатре во земјата и надвор од нејзините граници. Состојбата станува експлозивно.
Мултиполарно наследство на Примаков
Геополитичкиот пристап поминува како црвена нишка во целата руска историја. Денес таа се гледа во путиновиот проект за Евроазија економска унија (Русија, Белорусија и Казахстан), кој влегува во сила од 1 јануари 2015 година. Евроазија и евразиството остануваат концепти, лишени од одредена содржина и изразуваат не толку зближување со Азија како своевидна форма на протест против активностите на Западот, кој според Русија се обидува да ја понижи во текот на целата нејзина историја. Во 90-тите години кај претседателот Борис Елцин двајца министри за надворешни работи – Андреј Козирев и Евгениј Примаков -ги отелотворуваат двете традиционални струи во руската надворешна политика. Првиот, раководел со руската дипломатија од 1990 до 1996 година,и се прогласуваат за интеграција на Русија во евроатлантските структури, за да се приклучи таа кон “цивилизираниот свет”. Вториот (1996-1998 година) сметал дека Русија не е само една од европските држави, која се стреми кон тесни партнерски односи со Западот, но и држава која освен европска територија вклучува и дел од муслиманскиот Исток и Азија. Во врска со тоа Евгениј Примаков настојувањата се за многовекторност на руската надворешна политика и се застапуваше за создавање на тријада Москва-Делхи-Пекинг.Односите со Кина стануваат приоритет и насока во политиката. До одреден момент Западот гледаше на овие обиди со ненкаков интерес, сметајќи дека една држава во длабока криза не е способна да материјализира толку амбициозен проект. Во исто време Евгениј Примаков ги вложуваше сите сили за да ја изведе Русија на блискоисточната политичка сцена. Како Арап, кој влегол во највлијателните кругови, тој ги продолжи контактите со арапските земји, наследени од советскиот период (Египет, Сирија, Ирак). Заедно со тоа тој воспостави потесни врски со Турција и Израел, создавајќи “кревка унија Москва-Анкара-Ерусалим”, кој се засноваше врз отфрлање на радикалните исламски движења и на селективното економска соработка.
Владимир Путин е продолжение на наследството токму на Примаков. Ова интелектуално наследство е поважно за разбирање на политиката на Владимир Путин, отколку геополитичките теории на евразиецот Александар Дуги . Евгениј Примаков ја формулира теоријата за мултиполарен свет, стремејќи се да ги разбие стереотипите за биполарниот свет, доминантна во американската политика од 90-тите години. Според овие стереотипи, од една страна, се цивилизираните држави на чело со САД, кои ги заштитуваат либералните вредности, а од друга – се неразвиени и авторитарните држави, кои се наоѓаат во состојба на хаос. Примаков ја сметаше оваа слика за неточна, и закана за Русија со губење на идентитетот, во случајов, дека таа се потчини на нападни нејзиниот модел. Во 2003 година Путин ја прифаќа оваа теза на Примаков и го поддржа создавањето на БРИК – организација, чиј прва самит се одржа во рускиот град Екатеринбург во 2009-та година.
Стравувањата и целите на Кремљ
Русија се смета како посебна цивилизација, која одржува тесни врски истовремено и со Западот и муслиманскиот свет. Затоа таа води постојан дијалог со двата света со цел да не дозволи зголемување на радикалните расположенија ниту во едниот, ниту во другиот. Овие два света треба да се научат да се слушаат еден со друг, наместо да си наметнуваат вредностите еден на друг: ниту шаријатот ниту западниот тип демократија можат да придонесат за траен мир, ако бидат наметнати со насилство. Кога е потребно, Русија се бори и со исламски корени, и против западното влијание, и опстојуваме на својата “карактеристика”. По Примаков претседателот Владимир Путин секогаш појавувал јасна граница меѓу исламскиот “фундаментализам” и “екстремизмот”, нагласувајќи дека во самата Русија муслиманите и Русите одамна живеат во мир. Москва отворено го критикува Западот за употреба на сила и воените интервенции, нагласувајќи да го дестабилизира влијанието: по инвазијата во Ирак беше нарушен кревкиот баланс на силите во регионот и се наметнува вечниот антагонизам меѓу сунитите и шиитите. Москва најмногу стравува од “назразбиањето на светски конфликт меѓу исламскиот свет и Западот, во кој таа може да биде вовлечена. Со војната во Сирија оваа закана се претвора во реалност. Затоа Русија го поддржува Дамаск и во септември 2013 година отпочна дипломатски чекори за спречување на ударите против Сирија.
Целта на Русија е да се спротивстави на двојна опасност: едната е НАТО и нејзиниот систем за противракетна одбрана на западниот крило, а од друга се исламските екстремисти сунити кои на јужното крило се способни да ја дестабилизираат ситуацијата во Кавказ и Централна Азија. Крим го засилува одбранбениот и посамоуверен потенцијал на Кремљ. Територијата на полуостровот може да служи како природен аеродром во Црното Море, што дава големи можности да се ограничи пристапот на други земји до црноморскиот регион и истовремено и овозможува на Русија да се доближи до Блискиот Исток. До 2020 година во Крим може да бидат лоцирани од 7 до 10 армиски блока. Сега, 10 години по ирачката војна, ние гледаме целосна промена на стратешката средина: Дискусија тогаш проектот за “поширок Црноморска регион” (Wider Black Sea Area) предвидуваше широк пристап кон блискоисточниот регион, а влезот на Романија и Бугарија во НАТО овозможи да се зајакне присуството на Алијансата во Црното Море и да се забрза приближувањето на Грузија и Украина со НАТО. На крајот токму Русија го зајакна пристапот и своето присуство во медитеранскиот регион и влијание на Блискиот Исток. Од гледна точка на геополитиката Крим на Црното Море и Калининград на Балтичкото се двете упоришта на функцијата на Русија, за кои вреди да се одвојува особено внимание, откако наскоро ќе им биде определено да прифатат нуклеарно оружје. Овие два функцијата автоматски го засилуваат воениот притисок на Русија спрема Источна Европа.
Мултилатерални и билатерални односи
Една од главните последици на украинската криза стана длабоката трансформација во односите меѓу САД, ЕУ и Русија, која индиректно доведе до зајакнување на улогата на Кина.Всушност разколот меѓу Русија и Западот ја зајакна желбата на Русија да се зближи со Кина, бидејќи Москва сонува за соработка со Вашингтон и Пекинг и управувањето на светот. Но засега тој сон не може да се оствари: премногу голема е разликата помеѓу амбициите на Русија и нејзините реални можности. Едвај стратегијата на Русија ќе остане иста по падот на нафтените цени и падот на рубљата. Ако Олимпијадата во Сочи во 2014-та стана симбол на преродбата се Русија, Москва сега треба да ги понесе последиците од избраниот од неа надворешнополитички курс.
Кризата во Украина потсетува на комплексноста во односите САД-Русија. Таа ја демонстрира асиметричността на целите на двете држави, како влијае на директните интереси на Русија и индиректните на САД. За Америка односите со Русија по важност се едвај на трето место меѓу Кина со неговата растечка моќ и ситуацијата на Блискиот Исток. За Русија, сепак односите со САД остануваат есенцијални, бидејќи американската хегемонија се гледа како главен фактор за дестабилизација во светот, а самата Америка се перцепира како ривал, кој се обидува да го попречи обновувањето на Русија.
Односите меѓу Вашингтон и Москва како целина се одредуваат од наследството на Студената војна. И покрај напорите на последните четворица американски претседатели, овие односи така и не достигнаа доволно ниво на зрелост и доверба, за да прекине рамките на шемата containment / engagement (воздржување / обврска), која продолжува да дава тон на американската дипломатија.
Руско-американските односи имаат слаб потенцијал на развој поради недостаток во нив на економска основа и нерамнотежата на економската состојба во двете држави.
Како наследничка на СССР Русија се стекна со особено влијание на Блискиот Исток. За разлика од Франција и Велика Британија, таа не учествуваше во поделба на регионот по распадот на Отоманската империја, и покрај постојаното ривалство меѓу неа и Русија.
Арапската политика на Москва
Општо земено Русија успеа да изработи и има своја “арапска политика”, која е различна од западната политика. Таа ги поврзува Москва и Блискиот Исток со илјадници различни врски и зависности. Да се потсетиме дека Владимир Путин е првиот шеф на немуслиманските држава, поканет на самитот на Организацијата на исламската конференција во 2003 година И дека во 2005 година Кремљ осуди објавувањето на карикатурата на Мухамед во данско списание. Иако целата комплексност на односи со Ријад, Москва се стреми кон нивно подобрување, сфаќајќи дека тоа е еден од факторите за стабилизирање на Северен Кавказ. Само Русија успеа истовремено да го признае Хамас (палестинската радикална група, која не ја признава државата Израел – ред) и при тоа да не предизвика осуда од Израел, кој претпочита да се воздржи при гласањето во ОН на резолуцијата со која се осудуваат анексија на Крим. Израел, исто така, одби да воведе санкции против Русија и ја продолжи со неа воената соработка, која предвидува набавка на израелски безпилотници кои и обезбедија на Русија успех за време на украинската кампања. Последните години Владимир Путин ги зајакна контактите со турскиот претседател Реџеп Ердоган и египетскиот претседател Ас-Сиси. При тоа, Русија продолжи да ја игра клучна улога на преговорите со Иран и активно го поддржува Башар Асад. Општо земено морале да констатираме флексибилноста и ефикасноста на руската политика во Блискиот Исток, и покрај ограничените средства и можности.
А како додаток Москва тврди – и ова е особено болно за Европа – за улогата на заштитник на христијаните во Истокот кои се подложени на прогони во Ирак и Сирија.
Структурна трансформација на светот
Кризата во Украина претставува една од пројавите на општиот процес на структурна трансформација. Односите на Русија со Западот треба да се согледа не само како остаток од студената војна, но и како сведоштво за подлабок раскол. Идеологијата која игра централна улога во конфликтот, ги соголува сите линии на пукнатини: оваа линија е предложена од Русија како алтернативен Запад модел на развој и односите со арапскиот свет. За Путин, најважна е приказната на руското величие. Убеден во неизбежноста на брзиот пад на Западот, Путин одлучи да се претвори во симбол на антизападните расположенија во целиот свет. Оваа одлука го натера да се оддалечи од Европа и да се создаде посебна геополитичка концепт.
Вториот аспект е односот кон арапскиот свет. Со нив Русија одржува особено врски, кои не личат на односите воспоставени од арапските земји со Западот. Комбинирање догматизам во односите со Западот и прагматизмот во односите со Истокот, Русија ги задржи историските врски и одржува контакти со сите сили во регионот. Покрај тоа, таа успеа да стане заштитата на христијаните од Истокот во инструмент на својата надворешна политика, на тој начин ги истакна разликите со западноевропските земји.
Украинскиот конфликт поттикнува преиспитување на местото на Русија во европската и меѓународната систем за безбедност. Општо земено амбициите на западните лидери не надминуваат зачувувањето на вообичаениот за нив светски поредок, ослабен од сопствените грешки или надворешните предизвици. Русија сепак се стреми да го реформатира светскиот простор. Тоа се новите услови за дијалогот кој треба да започне за да биде запрено продлабочување и расколот.
—————–
Тома Гомар, шеф на одделот за стратешки развој на Францускиот институт за меѓународни односи (Ifri). Анализата му е објавен во “Россия во глобальной политика”.
Москва / Русија