Стравувањата поврзани со светот во кој живееме, се засилуваат. Оттука и можностите за прашањето кое сите денес си го поставуваме, како што впрочем го правеле и генерации, многу пред нас – на почетокот на Првата или Втората светска војна, а и подоцна – во услови на “жежок мир” или “студена војна “.
Затоа се решивме на еден своевиден експеримент – да се дизајнираат некои денешни стравови и грижи на овие тези од познатиот филозофско есеј на чешкиот мислител Јан Паточка “Војните на дваесеттиот век и дваесеттиот век како војна”, исфрлени во 1975 година .
Прво неколку зборови за авторот на споменатиот есеј, чија судбина ги става неговите ставови во посебна историска рамка. Ученик на мислители од рангот на Хусерл и Хајдегер, Јан Паточка (1907-1977) би требало да има кариера на чисто академски филозоф, особено по успехот на публикуваниот труд “Природниот свет како филозофски проблем” (1936 година). Ала Приказната, оваа “доминанта на дејството”, како што ја дефинира во своите книги Паточка, воопшто не произлегува од она што пак тој го нарекува.
“Зракот на слобода” – слобода да се остави нашиот свет да биде таков каков што е
Ништо слично: нацистите му забрануваат да предава во Карловиот универзитет по заземањето на Чехословачка, по што пак комунистите, за возврат, на два пати го бркаат од наставата со забрана – по 1948 година и по 1968 година (вториот пат го “пензионираат “конечно).
Паточка не се предава. Останува верен на своите идеи, не се откажува од феноменологискиот метод и слободата на мислата, не се “марксизираа” (во годините на комунизмот не прави идеолошки попусти, а подготвува академското издание на делата на просветениот-педагог Јан Амош Комениус).
Од 1972 година одржува во својот стан “илегални работилници” со инакумислениците студентите и хуманитаристите, ја потпишува дисидентската “Повелба 77”, а во 1977 година станува еден од првите нејзиното звучници (заедно со Јиржи Хаек и Вацлав Хавел). Одговорот на власта е брутален: Јан Паточка бива притворен постојано подложен е на бескрајни вкрстени испрашување, по еден таков начин тој ја губи свест и умира во болница од мозочно крварење. Писателот Хорхе Семпрун кој е во тоа време во Прага, за да се сретне со деецот на “Повелба 77”, сведочеше дека властите затвораат цвеќарници на чешката престолнина на денот на неговиот погреб, за да ги ограничат изразите на почит и почит кон покојниот мислител .
***
И сега кон позициите во ова филозофско есеј, фундаментално за осмислување на Европа и пост-Европа, на Западот во постојано менување на светот. Тезите на Паточка за војните на дваесеттиот век и дваесеттиот век како војна го оставаме во закосени букви, затоа што по треба да се додадат коментари во хоризонтот на XXI век.
Првата светска војна предизвика кај нас серија на толкувања, кои ги одразуваа напорите на луѓето да разберат оваа огромна поголема од сечија себебитност – некаква вселенска себитност. Обидете се да ја сместите меѓу своите категории, да ја расчистиме врз основа на суштината на размислување од XIX век. Втората војна не предизвика ништо слично; во своите непосредни причини и по својата форма таа како беше премногу (навидум) јасна – не заврши, а премина во нешто особено што не изгледаше ниту како војна, ниту како мир
Позната нестабилност, но што да кажеме тогаш за светот на почетокот на XXI век, чиј хоризонт изгледаше незадржлив отворен кон мирот по 1989 година? Имајќи ги предвид не толку “затворањето на историјата” како таква (проектот Кожев-Фукујама), но и цврстата убеденост на политички мислители како Џон Ролс дека демократијата е целосно некомпатибилна со војната; две демократски држави не можат да војуваат меѓу себе, тие ги решаваат конфликтите со мирни средства, бидејќи дека војната треба се натутка на периферијата на светот и би можела да биде “воздржува” во рамките на утврдениот по падот на Берлинскиот ѕид светски поредок.
Добро организираното општество се мислеше како неутрална рамка
усогласувањето беспрекорно “сите”: леви и десни, христијани, муслимани и атеисти, националисти и имигранти, итн. Во ова општество можеше да има конфликти, нормално е да се спори, можеше да има и судири, но војната се исклучи по дефиниција.
Ако не е “крај на историјата”, либералниот проект, опстојуваме од Ролс, требаше да е своевиден “крај на политиката”, барем на политиката “свој-непријател”. И тоа мораше да е проектот на новата “пацификација”, на смирение. На ист начин обединувањето на Европа се мислеше од граѓаните на Стариот континент како некаквао прашање на “самобитнсот”, која по крвопролевањето во поранешна Југославија не само дека не ги поколебат, а дури напротив, ги заздравуеа нејзините основи. “СЕ расчу слобода”, ако си послужиме со друг термин на Паточка, доаѓаше да ја симнеме идеолошката мазтрица (класни или националистички) облоги, затемнување на “природната смисла”, она “поради што” Европејците на два пати глобално (и постојано локално) беа пролеаја своја крси. “Помирувањето” беше историскиот цемент на политички проект како ЕУ и ништо не го предвестуваше историскиот “излез” од него, барем во рамките на XXI век. Брекзитот, а и сите националистички “фронтови” во Европа денес се “убедителна точка” од оваа приказна.
Тие се враќаат кон расправии на XIX век, проследено со “тотален фронт” на светските војни во дваесеттиот век. И на диктатурите по нив. Во есејот на Паточка што имавме можност да прочитаме само по 1989 година, мирот сепак не е безалтернативен. Аргументите на чешкиот мислител се грижливо промислени, тие се враќаат кон Хераклит, во зората на политиката на “Полисот”:
Сите овие формули, без разлика дали се однесуваат на војната на Германците со словенството или кон империјалистички конфликт предизвикан од последниот стадиум на капитализмот, или од последиците на прекумерен модерен субјективизам, евентуално кон борбата меѓу демократијата и теократијата – имаат една заедничка страна: сите ја разгледуваат војната од становиштето на мирот, денот и животот, како ги исклучуваат неговите темни, ноќни земји.
Војната, оваа масовно организирана смрт, е непријатна, макар и потребна пауза, која во интерес на одредени цели, на континуитетот на животот, треба да се преземеме врз себе, нешто дека во неа нема ништо “позитивно” како пребарување.
Војната видливо продолжува да се остварува врз луѓето вр својата слепа, погубна фасцинација, вклучувајќи и денес
Без разлика како и зошто: како израз на непрестано избезумие и верување дека работите во светот се прашање на сила и моќ, или дека политиката, како сакаше да нè убеди марксизмот, може да биде мисли единствено во категориите на класната борба, на непријателската битка на едни луѓе против други луѓе. И дека друго, односно третото, како што велат логиците е исклучено. Односно дека војната, како инсистираат Хегел и Ниче, е пукањето кое го означи удар по задоцнетиот живот, за да не заспие тој во рути си. На кратко, дека војната дава смисла.
Размислуваат на почетокот на XXI век, на оваа теза и може да се протолкува и онака: Ахилова петица на генерациите родени во мир во Европа, е токму “безпрашална”, со која тие го доживуваат мирот; за нив тој е конечна даденост, тие не го познаваат “фронтот како повреда”, затоа и прославата на стогодишнината од Првата светска прошарана континентот со траншеи, војнички споменици и костурница, достапни и до ден-денешен, се смета само “надворешно”, како серијал по каналот “History”. Станува збор сепак за војна тука, иако и таму, се случуваат со други, “странци за” на нас луѓето.
Во оваа врска неизбежно изникнуваат серија на прашања. Прашуваме, кои во чиста форма се наоѓаат во есејот на Паточка, напишано, ајде да потсетам уште еднаш, во 1975 годин.а
Зошто овој голем искуственик, единствениот кој е во состојба да го изведе човештвото од војната во вистински мир, не најде примена во историјата на дваесеттиот век., Иако на два пати по четири години луѓето беа подложени на него, всушност погодени и променети од него ? Зошто не разви своите спасувачки потенцијали? Зошто не изигра, зошто не игра во нашиот живот некаква улога, слична на онаа која имаше и има борба за мир во најголемата војна на дваесеттиот век?
Тешко прашање. Особено, ако претпоставиме дека човештвото продолжува да е преткласнато по военото искуство, без да бара други можни решенија. А пак и во моментов Европа е на периферијата на блискоисточна војна, драматично е да ги симне разликите меѓу фронт и грб. Ударите од т.н.. “Исламска држава”, но нечиниа еден по друг во срцето на Европа и насекаде, противникот е многолик и опаснораспространет, затоа и најчесто се сведува на тоа имигрантите во Европа. Моќта, би рекол веројатно денес Паточка, не само не опседнува или заслепува, таа директно не ослепува, не води послушно по своите патишта, претворајќи не во шутови. Таму каде што ни се чини дека можеме да ја совладаме, зборуваме за “безбедност”, а каде не – за Деморализацијата и загубаат.
Животот, кој Европејците со радост би живееле, други не примат на тој начин, што пак им носи предност, бидејќи кој е плод војна, има шанси да извлече профит од неа. Постојаната мобилизација сепак е нешто невозможно во денешниот свет, бидејќи тој е премногу наклонет на лесно префрлување – од вистинска кон хибридна војна, кон битки во мрежата, лажна дипломатија, измамена пропаганда, перење на мозоци и хејтерство, свет во лаги.
Дали тогаш има противотров за војната?
Можно ли е, и покрај војните со кои започна XXI век, тој да не биде век-војна? Да се надмине надмоќта на ноќта, над која тлее појавата на насилството, луѓето да заживејат во денот и да престанат да гледаат своето постоење како “конфликт на едноставниот живот, гол и здрвен од стравот”? Паточка смета дека принципиелно постои таква можност за излез од војната, но по можност на пресврт (metanoia), кога човекот со историско искуство, духовниот човек, надвладее над чисто физичкиот човек. Кога на преден план излезе “солидарноста на тресење”:
Солидарноста на тресење – потрес во верата во “денот”, “животот” и “мирот” – набавува особено значење токму за време на ослободувањето на силата на солидарноста на тресење е солидарност на оние кои ја разбираат. Во рацете на разбирање се потенцијално сите сили на чија основа може единствено да живее денешниот човек. Солидарноста на тресење е во можност да се каже “не” на мобилизационните мерки кои го прават вечно статусот на војна.
Излез од состојбата на војна не е нов конфликт. Тоа е “тивок фронт”, без реклами и сензационализам, чиј хоризонт е хоризонтот на надежта, сплотувајќи ги сите човечки суштества, без разлика какви се тие, верници или неверници. Тоа е хоризонтот на заедничкиот животно и историско искуство, искуството од минатото, кое не може, а и не смее да биде опишувано како “бизнис со минатото”. Тоа е фронт, подигање од колективната меморија за милијардите човечки грешки. Тоа е фронт без генерали, каде што секој војник е размислување за човек. И токму на овој фронт се открива нешто многу поважно од упорните смисла на сопствената историја, ја дефинира смисла на историјата на човекот воопшто. Не знаеме каде ќе преземе XXI век. А токму во тоа е прашањето.