Саботното апсење на три лица во Скопје, осомничени за злосторничко здружување и нелегално оружје, повторно го врати прашањето за безбедноста на Македонија во фокусот на јавноста.
Не поради бројот на приведени, ниту поради количината запленето оружје, туку поради тоа што истото сценарио ни се повторува по само една година.
Истата идеолошка матрица, слични методи на организирање и исти безбедносни ризици – само една година по акцијата со која беше разбиена терористичка ќелија инспирирана од ИСИС.
Фактите, сами по себе, се сериозни. Лица поврзани со претходно осудени членови на терористичка организација, сомневања за одмазднички мотив, радикални наративи, прибирање средства и конкретни чекори кон вооружување. Ова не е теоретска радикализација, туку случај што содржи материјални докази како оружје, муниција и организациска структура, доволни за Обвинителството да побара притвор.
Она што ја прави оваа ситуација особено чувствителна е фактот што не станува збор за целосно нов феномен. Македонија веќе една деценија се соочува со последиците од заминувањето на свои државјани на странски боишта, нивното враќање, судските процеси и затворските казни.
Институционално, државата изгради механизми за следење, кривично гонење и меѓународна соработка. Но саботното апсење покажува дека ризикот не завршува со пресуда.
Во тој контекст, суштинското прашање не е дали Македонија е „безбедна“ во апсолутна смисла. Таква категорија не постои, ниту за многу поголеми и побогати држави од нашата. Прашањето е дали институциите реагираат навреме, дали меѓу нив постои функционална координација и дали јавноста добива доволно јасни и прецизни информации за заканите и за одговорите на системот.
Фото: Принтскрин
Од досегашните постапки може да се извлечат неколку заклучоци. Прво, безбедносните служби очигледно ја следеле групата доволно долго за да соберат докази, што укажува на оперативна подготвеност и континуирано следење на ризични мрежи.
Второ, обвинителството реагирало релативно брзо, со јасна квалификација на делата и со барање притвор, што покажува институционална усогласеност.
Трето, судот ги прифатил аргументите за опасност од повторување или ескалација, што говори дека случајот не е третиран формално.
Но истовремено, остануваат и отворени дилеми. Како се одржуваат ваквите идеолошки јадра и по претходни апсења и пресуди? Колку се ефикасни програмите за дерaдикализација и ресоцијализација? И дали затворските казни сами по себе се доволни за да се прекине кругот на радикализација што често се пренесува во тесни семејни и социјални кругови?
Транспарентноста е уште една чувствителна точка. Јавноста, разбирливо, не може да добие целосен увид во оперативните детали, но честото информирање сведено на куси соопштенија создава простор за шпекулации и недоверба.
Во вакви случаи, јасното објаснување на ризиците и на институционалниот одговор е дел од безбедноста, а не нејзина спротивност.
Саботното апсење не е доказ за институционален неуспех, но не е ни причина за радување. Тоа е сигнал дека заканите еволуираат и дека борбата против насилниот екстремизам не завршува со една операција или со една пресуда.
Брзината, координацијата и транспарентноста остануваат клучните тестови за системот. Од тоа како ќе се одговара на тие тестови зависи и довербата на граѓаните, но и реалната способност на државата навреме да спречи сценарија што никој не сака да ги види како наслов во утринските вести.
Б.Т.