Експремиерот-бегалец Никола Груевски повторно се споменува во политичките кругови. Иако физички е во Унгарија, неговото име се врати во домашната дебата по неочекуваното враќање на поранешниот вицепремиер-бегалец Артан Груби во Македонија и по засилените напади на ВМРО-ДПМНЕ кон поранешното Специјално јавно обвинителство (СЈО).
Прашањето што сè почесто се поставува е едноставно: дали враќањето на Груби може да претставува подготовка на теренот за враќање на Груевски?
Груевски има правосилна пресуда и избега од земјата во 2018 година. Тој доби азил во Унгарија и оттогаш не се вратил. Неговото име редовно се појавува во политички контекст, но никогаш досега немало сериозен институционален чекор што би укажувал дека се подготвува негово враќање.
Во исто време, Артан Груби се врати во земјата без никаква најава. Тој беше вицепремиер и еден од највлијателните луѓе во ДУИ додека партијата беше на власт. По изборите се повлече од јавноста, а сега повторно е тука. Формално, тој нема правна пречка да се врати. Но времето во кое се случува тоа отвори простор за сомнежи и анализи.
Во последниот период ВМРО-ДПМНЕ остро ја критикува работата на Специјалното јавно обвинителство. Се зборува за селективна правда, политички мотивирани случаи и неправилности во постапките. Овој тон не е нов, но сега доаѓа од позиција на власт. Кога партија што ги контролира институциите почнува системски да го оспорува кредибилитетот на СЈО, тоа природно го отвора прашањето што ќе следува.
Голем дел од предметите против функционери од поранешната власт произлегоа токму од работата на СЈО. Меѓу нив беа и случаите поврзани со Никола Груевски. Ако се отвори поширока дебата за ревизија на тие процеси, логично е јавноста да се запраша дали тоа би можело да влијае и на неговиот статус.
Но тука треба да се направи јасна разлика. Политичката реторика е едно, правната реалност е друго. За Груевски да се врати во Македонија, потребна е јасна правна процедура. Тој има правосилна пресуда. Неговото враќање би значело или екстрадиција и издржување на казната, или промена во правната рамка што би го променила неговиот статус. Ниту едно од тие сценарија не може да се случи само со политичка изјава.
Артан Груби, пак, нема таква правна бариера. Неговото враќање може да се толкува како обид на ДУИ да покаже дека нема страв од институциите и дека останува активен фактор. Можно е и да станува збор за внатрепартиска консолидација, бидејќи ДУИ по изборите се најде во поинаква позиција и мора повторно да се позиционира на политичката сцена.
Прашањето е дали овие два процеса – критиката на СЈО и враќањето на Груби се дел од поширока стратегија. Засега нема јасни докази за тоа. Нема најави за законски измени што директно би влијаеле врз случајот на Груевски. Нема ни официјални сигнали дека се водат разговори за негово враќање.
Фото: Фејсбук/Артан Груби
Сепак, политиката често функционира преку постепено менување на атмосферата. Ако во јавноста се создаде впечаток дека дел од судските процеси биле неправедни, тоа може да влијае врз перцепцијата за одредени случаи. Перцепцијата не ја менува автоматски пресудата, но создава притисок за нови дебати.
Дополнителен фактор е меѓународниот контекст. Македонија е во процес на евроинтеграции и под внимателен мониторинг кога станува збор за владеење на правото. Секој чекор што би изгледал како релативизирање на пресуди за корупција би предизвикал реакции. Затоа евентуално враќање на Груевски без јасна правна основа би било многу чувствително прашање и на надворешен план.
Јавноста е поделена. За едни, СЈО беше неопходен механизам за расчистување со злоупотребите на власта. За други, тоа беше политички инструмент насочен против тогашната влада. Оваа поделба и денес постои. Затоа секое спомнување на Груевски веднаш ги враќа старите линии на поделба.
Во моментов, поверојатно е враќањето на Артан Груби да има врска со внатрешните процеси во ДУИ и со новото политичко позиционирање, отколку да биде директна најава за враќање на Никола Груевски. Двете ситуации се различни по правна тежина и по институционални последици.
Тоа не значи дека темата ќе исчезне. Сè додека ВМРО-ДПМНЕ ја проблематизира работата на СЈО, а името на Груевски останува дел од политичкиот наратив, ќе има простор за шпекулации. Но меѓу шпекулација и конкретна одлука има голема разлика.
Во крајна линија, одговорот зависи од институциите. Ако правилата важат еднакво за сите, тогаш секое враќање мора да се случи во рамките на законот. Ако политиката почне да ја диктира правдата, тогаш сценаријата што денес изгледаат малку веројатни може да станат реалност.
Засега, нема јасен доказ дека враќањето на Артан Груби е директен вовед во враќање на Никола Груевски. Но политичката сцена повторно ги отвора старите прашања. А во македонската политика, кога старите прашања се враќаат, тоа обично значи дека следува нова фаза на пресметки и позиционирања.
Б.Т.